Pinze: δύο εργαλεία και η σιωπή του γκρίζου φόντου

Κριτική ανάγνωση

Το δελτίο του Pinze καταγράφει τετράγωνες διαστάσεις 48 × 48 εκατοστών και αναφέρει «ακρυλικό ή συνθετικό χρώμα σε καμβά», χωρίς χρονολογία. Η φωτογραφία δείχνει δύο εργαλεία σε γκρίζο φόντο, χωρισμένα από μεγάλες ελεύθερες περιοχές. Ψηλά, μια πένσα ανοίγει προς τα αριστερά και απλώνει τις λαβές της δεξιά· χαμηλότερα η δεύτερη έχει αντίθετη κατεύθυνση, με τις λαβές αριστερά και τις ανοιχτές σιαγόνες δεξιά. Ένα μικρό ορθογώνιο με σημάδια που μοιάζουν ανάγλυφα καταλαμβάνει την κάτω δεξιά περιοχή. Η διάταξη αναγνωρίζεται εύκολα, αλλά δεν είναι συμμετρική: τα εργαλεία έχουν διαφορετικό μήκος και οι σκιές τους αλλάζουν την απόσταση ανάμεσά τους. Ο Όππο μετατρέπει καθημερινά αντικείμενα σε ζήτημα θέσης, κατεύθυνσης και οπτικού βάρους.

Το γκρίζο του φόντου είναι λιγότερο ομοιόμορφο απ’ όσο φαίνεται από μακριά. Μικρά ίχνη και αλλαγές φωτός διατρέχουν την επιφάνειά του· γύρω από τις πένσες σχηματίζονται απαλές σκιές που υποβάλλουν μια απόσταση από το επίπεδο. Τα πιο σκούρα εργαλεία έχουν φωτεινά σημεία κατά μήκος των ακμών και στις αρθρώσεις. Οι λαβές της επάνω πένσας σχεδιάζουν σχεδόν δύο παράλληλες γραμμές, ενώ οι σιαγόνες διακόπτουν αυτή την τάξη με γωνιώδες άνοιγμα. Στην κάτω πένσα οι λαβές καμπυλώνουν πιο έντονα και συγκλίνουν προς τον κεντρικό μηχανισμό. Η σχέση των δύο σχημάτων δεν εξαρτάται από αφηγηματική πλοκή. Είναι παραλλαγή: το ίδιο είδος αντικειμένου αλλάζει προσανατολισμό και παράγει έναν δεύτερο ρυθμό στην επιφάνεια.

Το μικρό ορθογώνιο στοιχείο είναι σημαντικό ακριβώς επειδή δεν μοιάζει με τις πένσες. Το κλειστό σχήμα του απαντά στο άνοιγμα των σιαγόνων· γράμματα ή μορφές που φαίνονται υπερυψωμένα στο εσωτερικό του εισάγουν ένα σχεδόν γραφιστικό σημάδι δίπλα στην περιγραφή των εργαλείων. Η φωτογραφία δεν επιτρέπει να προσδιοριστεί με ασφάλεια η λειτουργία του, ούτε το δελτίο τη διευκρινίζει. Αν το ονομάζαμε συσκευασία, ετικέτα ή τεχνικό εξάρτημα, θα προσθέταμε ένα ανεπιβεβαίωτο δεδομένο. Μπορούμε όμως να παρατηρήσουμε τον συνθετικό του ρόλο: τοποθετημένο χαμηλότερα και δεξιότερα, συγκεντρώνει την προσοχή μετά τη μετάβαση από το επάνω εργαλείο στο κάτω. Είναι ένα οπτικό τέλος που δεν αφήνει το μεγάλο γκρίζο κενό χωρίς αντίβαρο.

Η απόδοση υποβάλλει ανάγλυφο, αλλά ο κατάλογος κατατάσσει το έργο ως ζωγραφική σε καμβά και αφήνει εναλλακτικό τον προσδιορισμό του χρώματος. Η φωτογραφία δεν αρκεί για να αποφασίσουμε αν το τρισδιάστατο αποτέλεσμα προκύπτει εξ ολοκλήρου από τη ζωγραφική, από επεξεργασία της επιφάνειας ή από πρόσθετα στοιχεία. Η βιογραφία του καλλιτέχνη τεκμηριώνει ενδιαφέρον για ζωγραφική, γραφιστική και σχεδιασμό, χωρίς να δίνει ειδική τεχνική για το Pinze. Και ο τίτλος είναι καταλογική ονομασία του Αρχείου, όχι τεκμηριωμένος αυτόγραφος τίτλος. Αυτά τα όρια δεν φτωχαίνουν την ανάλυση. Κάνουν ακριβέστερη τη διάκριση ανάμεσα σε όσα βλέπουμε — σκιές, φαινομενικές προεξοχές, δύο αναγνωρίσιμα εργαλεία — και σε όσα απαιτούν υλική εξέταση του έργου.

Κριτικές όψεις

Η επιλογή μιας σχεδόν μονοχρωματικής κλίμακας συγκεντρώνει την προσοχή στα σχήματα, αλλά έχει και κίνδυνο. Αν το φόντο και τα αντικείμενα μοιράζονται πολύ κοντινούς τόνους, η σκηνή μπορεί να φαίνεται επίπεδη από μακριά· χρειάζεται να πλησιάσει κανείς για να ακολουθήσει τις σκιές και τα φωτεινά σημεία. Ο Όππο αποφεύγει εν μέρει αυτή την απώλεια με την εναλλαγή του προσανατολισμού των εργαλείων: οι σιαγόνες που ανοίγουν σε αντίθετες πλευρές χτίζουν μια ένταση που δεν χρειάζεται ζωηρό χρώμα. Παραμένει μια κεντρική περιοχή σκόπιμα φτωχή σε σημάδια. Για ορισμένους θα είναι αναγκαία παύση, για άλλους υπερβολικά μεγάλο διάστημα ανάμεσα στις δύο πένσες. Η σύνθεση στοιχηματίζει στο μέτρο του κενού και η κρίση εξαρτάται από το αν το αισθανόμαστε ως ενεργό χώρο και όχι απλώς ως απουσία.

Ο πειρασμός να διαβάσουμε τις σιαγόνες σαν στόματα ή τις πένσες σαν πλάσματα που συνομιλούν είναι κατανοητός, ιδιαίτερα λόγω του αντίθετου ανοίγματός τους. Η εικόνα, ωστόσο, δεν απαιτεί προσωποποίηση. Οι αρθρώσεις, οι λαβές και οι σκιές επιμένουν στη συγκεκριμένη ταυτότητα των εργαλείων. Η ένταση γεννιέται από το ότι αντικείμενα φτιαγμένα για να σφίγγουν παρουσιάζονται ανοιχτά, ακίνητα και χωρίς χέρι που να τα χρησιμοποιεί. Η ενδεχόμενη δράση παραμένει μετέωρη. Ούτε το ορθογώνιο χαμηλά λύνει το ζήτημα: εισάγει μια ακόμη μορφή μόνο εν μέρει αναγνωρίσιμη, χωρίς να εξηγεί τη λειτουργική σχέση των τριών στοιχείων. Εδώ η νεκρή φύση ξεπερνά τον κατάλογο αντικειμένων και γίνεται κατασκευή προσδοκιών και αποστάσεων.

Η σύγκριση με το Oro nel blu βοηθά να διευκρινιστεί το θέμα του αναγλύφου. Σε εκείνο το έργο του 1964, το δελτίο τεκμηριώνει επεξεργασμένο μεταλλικό φύλλο εφαρμοσμένο σε μπλε πεδίο· η αντίθεση ανάμεσα στο υπόστρωμα και στο πρόσθετο στοιχείο είναι υλική όσο και χρωματική. Για το Pinze, αντίθετα, το δελτίο μιλά για ζωγραφική σε καμβά, ενώ η φωτογραφία υποβάλλει μια προεξοχή χωρίς να αποδεικνύει τη διαδικασία. Οι δύο εικόνες μοιράζονται ενδιαφέρον για ένα απομονωμένο στοιχείο μέσα σε σχετικά ομοιόμορφο πεδίο, αλλά παράγουν αντίθετα αποτελέσματα: το Oro nel blu χρησιμοποιεί ένα χρυσό κατακόρυφο ορθογώνιο, το Pinze μοιράζει τρία γκρίζα σχήματα σε τετράγωνο. Η σύγκριση εμποδίζει να συγχέουμε την οπτική ομοιότητα με την ταυτότητα τεχνικής και δείχνει πόσο μετρούν τα καταλογικά στοιχεία στην κριτική ανάγνωση.

Αξιολόγηση

Το Pinze πείθει με την πειθαρχία της σύνθεσής του. Το επάνω μέρος καταλαμβάνει μια μακριά, σχεδόν οριζόντια γραμμή· η κάτω πένσα απαντά με συντομότερη καμπύλη· το μικρό ορθογώνιο κλείνει την πορεία του βλέμματος με έναν συμπαγή όγκο. Η διαδοχή είναι ευανάγνωστη χωρίς να γίνεται μηχανική. Οι σκιές βοηθούν να μετρήσουμε την απόσταση των αντικειμένων από το φόντο, ενώ η διαφορά προσανατολισμού δεν αφήνει τις δύο πένσες να γίνουν διδακτική επανάληψη. Το έργο μεταφέρει το καθημερινό μέσα σε έντονη μορφική προσοχή: το θέμα είναι ταπεινό, αλλά η οργάνωση δεν το μεταχειρίζεται ως απλή διακοσμητική πρόφαση. Κάθε γκρίζο διάστημα δίνει βάρος σε ό,τι έχει τοποθετηθεί μέσα του.

Μια ευρύτερη σύγκριση είναι δυνατή με το Posacenere από επισμαλτωμένο χαλκό, που ο κατάλογος αποδίδει στον Κάρλο και τον Αουγκούστο Όππο. Πρόκειται για χρηστικό αντικείμενο με τεκμηριωμένη μορφή και υλικό, ενώ το Pinze δείχνει εργαλεία ως θέμα ζωγραφικής εικόνας. Ο δεσμός βρίσκεται στην προσοχή στα κοινά πράγματα και στη δυνατότητά τους να γίνουν αυτόνομες οπτικές μορφές· δεν σημαίνει ότι τα δύο έργα μοιράζονται χρονολογία, λειτουργία ή διαδικασία παραγωγής. Η σύγκριση βοηθά επίσης στη διάκριση ανάμεσα στην αναπαράσταση και στο ίδιο το αντικείμενο: στο Posacenere η έγχρωμη επιφάνεια ανήκει στο ίδιο το σκεύος, στο Pinze η επιφάνεια οργανώνει τη θέασή μας των εργαλείων. Το χρονολόγιο προσφέρει γενικό πλαίσιο της δραστηριότητας του Όππο, αλλά δεν χρονολογεί τον πίνακα ούτε αποδεικνύει άμεση σχέση των δύο έργων.

Η κύρια επιφύλαξη παραμένει τεκμηριωτική: χωρίς άμεση εξέταση δεν μπορούμε να διευκρινίσουμε πλήρως τη φύση του φαινομενικού αναγλύφου και του μικρού ορθογωνίου. Οπτικά, πάντως, ο πίνακας στηρίζει καλά την οικονομία του. Το φόντο δεν είναι ουδέτερο, επειδή οι ελάχιστες μεταβολές του επιτρέπουν να διαβάσουμε τις σκιές· οι πένσες δεν είναι ίδιες, επειδή αλλάζουν μήκος, καμπύλη και κατεύθυνση· το ορθογώνιο δεν περισσεύει, επειδή συγκρατεί τη δεξιά περιοχή και ολοκληρώνει την πορεία του βλέμματος. Το Pinze δείχνει μια ασυνήθιστη συγκέντρωση στο έργο του Όππο: με συγκρατημένη παλέτα και λίγα τεχνικά αντικείμενα κατασκευάζει μια σκηνή ενδεχόμενης δράσης σε αναστολή. Μας καλεί να δούμε πρώτα πώς ένα εργαλείο καταλαμβάνει τον χώρο, προτού ρωτήσουμε τι θα μπορούσε κανείς να κάνει με αυτό.