Canto ebraico (Αύγουστος 1982): ίχνη και σιωπή σε έναν οπτικό ρυθμό

Κριτική ανάγνωση

Η καταχώριση του Canto ebraico αναφέρει διαστάσεις 49 × 34 εκ., χωρίς να προσδιορίζει την τεχνική. Στο κάτω περιθώριο της φωτογραφίας διαβάζονται ο τίτλος «CANTO EBRAICO», η χρονολογία «VIII 82» και η υπογραφή «A. OPPO»· η χρονολογία αντιστοιχεί στον Αύγουστο του 1982. Ο τίτλος τεκμηριώνεται λοιπόν στην εικόνα, αλλά η απόδοση του γραφικού χαρακτήρα απαιτεί προσοχή χωρίς εξέταση του πρωτοτύπου. Η σύνθεση οργανώνεται ως οριζόντια ζώνη ανάμεσα σε μεγάλες λευκές περιοχές. Στο εσωτερικό της εναλλάσσονται βιολετί γκρίζα, γαλάζια, κόκκινα και ανοιχτόχρωμα ίχνη, χωρίς να σχηματίζουν αναγνώσιμη μουσική σημειογραφία. Το τραγούδι που επικαλείται η επιγραφή γίνεται ζήτημα οπτικού ρυθμού, όχι εικονογραφική μεταγραφή μελωδίας.

Η ζωγραφισμένη ζώνη εκτείνεται από τη μία άκρη στην άλλη, αλλά το χρώμα της δεν είναι συνεχές. Σκουρότεροι μοβ όγκοι συγκεντρώνονται στα άκρα και σε λίγα σημεία του κέντρου· ανάμεσά τους το πεδίο ανοίγει σε φωτεινές περιοχές που διασχίζονται από μικρές γραμμές. Το άνω όριο ξεχωρίζει αρκετά καθαρά από το λευκό, ενώ το κάτω διατηρεί διακοπές και ακανόνιστα χείλη. Αυτή η διαφορά δίνει στη ζώνη άνιση πορεία. Μπορεί κανείς να τη διαβάσει από αριστερά προς τα δεξιά ως διαδοχή τονισμών, αλλά το βλέμμα συχνά επιστρέφει στις κεντρικές λευκές περιοχές. Η σύνθεση υποβάλλει χρόνο θέασης με επιστροφές και παύσεις.

Τα κόκκινα σημάδια είναι μικρά και αραιά. Μερικά μοιάζουν με κόμματα ή θραύσματα γράμματος, άλλα με σύντομες κηλίδες που διακόπτουν το γκρίζο. Δεν συναρθρώνουν αναγνωρίσιμη λέξη ούτε σειρά από νότες. Η δύναμή τους πηγάζει από τη σπανιότητά τους: στο ανοιχτό πεδίο κάθε κόκκινο γίνεται αισθητό, και το κόκκινο δίπλα στο γαλάζιο αποκτά άλλο χαρακτήρα από εκείνο που στέκει μόνο του πάνω στο μοβ. Οι γαλάζιες γραμμές είναι συνήθως λεπτότερες και πιο διάχυτες· διασχίζουν το κέντρο και παρεισφρέουν ανάμεσα στα γκρίζα. Κόκκινο και γαλάζιο δεν χαράσσουν δύο παράλληλες γραμμές. Συναντιούνται με μετατοπίσεις, σαν οπτικές φωνές που δεν συμπίπτουν ολοκληρωτικά.

Στο κέντρο, η φωτεινή επιφάνεια διατρέχεται από πλέγμα μικροσκοπικών σημαδιών, άλλα σχεδόν χαραγμένα και άλλα πιο απαλά. Από μακριά η περιοχή μπορεί να μοιάζει με φωτεινό κενό· από κοντά γίνεται το πυκνότερο τμήμα του πίνακα. Η πυκνότητα δεν προκύπτει από μεγάλες μάζες χρώματος αλλά από συσσώρευση ιχνών. Είναι ουσιαστική επιλογή: η περισσότερη οπτική δραστηριότητα βρίσκεται ακριβώς εκεί όπου η εικόνα φαίνεται να αφήνει χώρο στο λευκό. Τα πιο συμπαγή μοβ άκρα συγκρατούν αυτό το κινητικό κέντρο και το οριοθετούν. Έτσι η κατασκευή του τραγουδιού περνά από τη σχέση ανάμεσα στην υλική παρουσία του σημαδιού και το διάστημα που το κάνει ορατό.

Στα δεξιά εμφανίζεται πιο έντονος μοβ όγκος, τον οποίο διακόπτουν γκρίζες περιοχές, μια καστανή κηλίδα και μικρά κόκκινα σημάδια. Η αριστερή πλευρά είναι πιο ανοιχτή και αφήνει να φανούν γαλάζια και καστανά σε πιο χαλαρή υφή. Δεν υπάρχει συμμετρία που να επιβάλλει ένα μοναδικό κέντρο. Τα δύο άκρα έχουν διαφορετικό βάρος, ενώ η φωτεινή ζώνη μοιράζει την κίνηση ανάμεσά τους. Και το μεγάλο λευκό απόθεμα πάνω και κάτω από τη σύνθεση έχει συγκεκριμένη λειτουργία. Αν το ζωγραφισμένο πεδίο καταλάμβανε όλο το σχήμα, τα ίχνη θα πύκνωναν ώσπου να χάσουν τον χαρακτήρα μεμονωμένων θραυσμάτων. Το λευκό τα κρατά διακριτά και σαν να αιωρούνται.

Η επιγραφή βρίσκεται έξω από το χρωματικό πεδίο, στην κάτω λευκή περιοχή. Δεν απορροφάται από το πλέγμα των σημαδιών: τίτλος, χρονολογία και υπογραφή αποτελούν τεκμηριακό επίπεδο που συνοδεύει την εικόνα. Μπορεί να αισθανθεί κανείς σχέση ανάμεσα στην ιδέα του τραγουδιού και τον διακεκομμένο ρυθμό των κηλίδων, όμως ο πίνακας δεν δείχνει λόγια, όργανα ή αναγνωρίσιμες μορφές. Η φωτογραφία επιτρέπει να αντιληφθούμε μια σύνθετη επιφάνεια, με περάσματα που μοιάζουν τυπωμένα και άλλα πιο χειρονομιακά· δεν επιτρέπει να προσδιορίσουμε ακριβές μέσο. Η οριζόντια διάσταση ενισχύει την εντύπωση μιας οπτικής φράσης που ξετυλίγεται, αλλά η ανάγνωση μένει ανοιχτή χωρίς υποχρεωτική αρχή ή τέλος.

Κριτικές όψεις

Η επιγραφή «CANTO EBRAICO» κατευθύνει έντονα την ερμηνεία. Πρέπει όμως να διαχωριστεί από απόδειξη συγκεκριμένου μουσικού περιεχομένου: στην εικόνα δεν αναγνωρίζεται παρτιτούρα, βέβαιο εβραϊκό γράμμα ή ορισμένο τραγούδι. Αν διαβάσουμε κάθε ίχνος ως νότα ή γραφήμα, κινδυνεύουμε να επιβάλουμε σημασία σε σημάδια που μένουν ζωγραφικά ανοιχτά. Ο τίτλος τεκμηριώνεται στην ορατή επιφάνεια και δεν είναι απλή ετικέτα επινοημένη από το Αρχείο· δεν εξηγεί όμως ποια παράδοση τραγουδιού, ποιο επεισόδιο ή ποια πηγή είχε κατά νου ο καλλιτέχνης. Η κριτική ανάγνωση μπορεί να ακολουθήσει τους οπτικούς ρυθμούς χωρίς να τους μετατρέψει σε ανύπαρκτο κώδικα.

Η σύγκριση με το Musica Luce αφορά έναν άλλο εγγεγραμμένο μουσικό τίτλο, που χρονολογείται στην εικόνα «VIII 92». Εκεί το γαλαζομοβ πεδίο διαιρείται σε μεγάλα τμήματα και επιμήκεις μορφές επαναλαμβάνονται σαν ομάδες ήχων ή φωτεινές δονήσεις. Το Canto ebraico, δέκα χρόνια προγενέστερο σύμφωνα με τις επιγραφές, συγκεντρώνει αντίθετα μικρά σημάδια σε μία μόνο οριζόντια ζώνη και αφήνει πολύ περισσότερο ελεύθερο λευκό. Η σχέση βοηθά να μετρήσουμε δύο κλίμακες οπτικού ρυθμού· δεν αποδεικνύει αφηγηματική συνέχεια ή σύνδεση με την ίδια μουσική. Η διαφορά ανάμεσα στη λεπτή υφή και στα μεγάλα πεδία λέει περισσότερα από την κοινή αναφορά στη μουσική.

Στο Bach 1 & 2, η αναφορά σε συνθέτη συνοδεύει δύο κάθετους πίνακες με πλέγματα, γραμμές και σκοτεινές ζώνες. Και εκεί θα ήταν άστοχο να αναζητούμε κυριολεκτική σημειογραφία. Η σύγκριση βοηθά να ξεχωρίσουμε τον τίτλο ως πλαίσιο ακρόασης από την πραγματική μορφή του έργου: στους πίνακες ο ρυθμός γεννιέται κυρίως από την επανάληψη μονάδων, ενώ στο Canto ebraico από τις αποστάσεις ανάμεσα σε κόκκινα και γαλάζια σημάδια μέσα στη φωτεινή ζώνη. Η χρονολογία του δίπτυχου δεν τεκμηριώνεται στην καταχώριση και δεν πρέπει να συναχθεί από θεματική συγγένεια. Τα έργα δείχνουν διαφορετικούς τρόπους ένταξης μιας ηχητικής αναφοράς στη ζωγραφική.

Ένας κίνδυνος της σύνθεσης είναι ότι τα κεντρικά ίχνη, τόσο πυκνά και λεπτά, χάνονται σε μικρή αναπαραγωγή. Τότε το πεδίο μπορεί να φαίνεται απλώς μια ωχρή λωρίδα ανάμεσα σε μοβ άκρα, και ο τίτλος να καθοδηγεί την ανάγνωση περισσότερο από την εικόνα. Η κοντινή παρατήρηση αποκαθιστά την ποικιλία των γραμμών και το διαφορετικό βάρος των μικρών κόκκινων κηλίδων. Και τα λευκά περιθώρια μπορεί να μοιάζουν υπερβολικά ώσπου να αναγνωριστεί η λειτουργία τους ως παύσης. Η επιτυχία του πίνακα εξαρτάται από την ένταση ανάμεσα σε ό,τι σχεδόν εξαφανίζεται και σε ό,τι παραμένει ορατό από απόσταση, όχι από την άμεση σαφήνεια κάθε σημαδιού.

Το «VIII 82» που διαβάζεται πλάι στην υπογραφή δίνει ακριβές σημείο αναφοράς: Αύγουστος 1982. Η τεχνική παραμένει ατεκμηρίωτη. Η γραφική εγγύτητα τίτλου και υπογραφής στη φωτογραφία στηρίζει τη μεταγραφή του τίτλου, αλλά δεν υποκαθιστά υλική εξέταση της γραφής στο πρωτότυπο. Αυτό το τεκμηριακό πλαίσιο πρέπει να διατηρείται δίπλα στην οπτική ανάγνωση, ώστε η ερμηνεία του τραγουδιού να μην εξαρτάται από εικαζόμενες αποδόσεις ή χρονολογίες. Τα βέβαια στοιχεία αρκούν για να τοποθετήσουν το έργο χωρίς να επινοήσουμε συνθήκες εκτέλεσης ή συγκεκριμένη μουσική πηγή.

Αποτίμηση

Το Canto ebraico είναι αποτελεσματικό ακριβώς επειδή αφήνει ανοιχτή τη σχέση του με τη μουσική. Η οριζόντια ζώνη υπόσχεται εξέλιξη, αλλά τα κόκκινα και γαλάζια σημάδια διακόπτουν τη συνέχειά της. Το μάτι συναντά σταθερότερες κηλίδες στα άκρα, εισέρχεται στο φωτεινό κέντρο και βρίσκει πλέγμα πιο σύνθετο απ’ όσο υπέθετε στην πρώτη ματιά. Οι μεγάλες λευκές περιοχές δεν φτωχαίνουν τη σύνθεση: της δίνουν αναγκαία οπτική σιωπή. Έτσι ο πίνακας δημιουργεί ρυθμό χωρίς να προσποιείται πως μεταφράζει άμεσα ήχους σε αναγνωρίσιμες μορφές.

Το Musica Luce και το Bach 1 & 2 δείχνουν συγκριτικά πόσο μπορεί ο Oppo να αλλάζει κλίμακα και δομή όταν ο τίτλος παραπέμπει στον ήχο. Εδώ η επιλογή είναι ιδιαίτερη: μία ζώνη, πολλοί μικροί τονισμοί και λευκό περιθώριο που διατηρεί τη γραφή ως χωριστό τεκμήριο. Το αποτέλεσμα είναι λιγότερο μνημειακό από τους πίνακες και λιγότερο εκτεταμένο από τη σύνθεση του 1992, αλλά πιο συγκρατημένο. Η έντασή του στηρίζεται σε λεπτή ισορροπία ανάμεσα σε σημάδι και κενό, σε χρωματικές κηλίδες και περιοχές που μοιάζουν σχεδόν σβησμένες. Κάθε κόκκινο μετρά, επειδή το πεδίο δεν το χρησιμοποιεί υπερβολικά.

Η τεκμηριωμένη χρονολογία και η καταγεγραμμένη θέση της επιγραφής επιτρέπουν να τοποθετήσουμε το έργο χωρίς να επινοήσουμε συγκεκριμένο πλαίσιο. Η κρίση παραμένει πρωτίστως οπτική: η μοβ και φωτεινή ζώνη, τα γαλάζια και κόκκινα σημάδια και οι λευκές παύσεις συγκροτούν μια συμπυκνωμένη παρουσία, όπου η μνήμη που επικαλείται ο τίτλος δεν εικονογραφείται. Η ζωγραφική αφήνει μέρος του νοήματος ανείπωτο. Αυτή η εγκράτεια, μαζί με την ακρίβεια των διαστημάτων, επιτρέπει στο Canto ebraico να αντέχει τόσο στην πρώτη χρωματική εντύπωση όσο και στην κοντινή ανάγνωση των ιχνών του.