Forma d’interferenza: γραμμές που συγκροτούν την κίνηση

Κριτική ανάγνωση

Η καταχώριση του Forma d’interferenza αναφέρει το 1986 και διαστάσεις 35 × 33 εκατοστά. Ο τίτλος αποτελεί καταλογογραφική ονομασία του Αρχείου, όχι τεκμηριωμένη επιλογή του Όππο. Τη σχεδόν τετράγωνη επιφάνεια διατρέχουν ομάδες παράλληλων γραμμών σε καφέ, μαύρο και κοκκινωπό. Κάποιες ανηφορίζουν διαγώνια, άλλες εκτείνονται σχεδόν οριζόντια και άλλες κατεβαίνουν προς το κάτω άκρο. Μεγάλες λευκές εκτάσεις παραμένουν ορατές ανάμεσά τους. Η εικόνα γεννιέται περισσότερο από τη συνάντηση διαφορετικών κατευθύνσεων παρά από ένα οριστικό περίγραμμα.

Στην επάνω αριστερή περιοχή οι λοξές γραμμές είναι μακριές και σχετικά κανονικές. Προς το κέντρο διακόπτονται και δίνουν τη θέση τους σε συντομότερη, πιο οριζόντια πλέξη. Δεξιά επανεμφανίζεται ομάδα διαγωνίων με διαφορετική κλίση. Οι περιοχές αυτές δεν είναι τετράγωνα χωρισμένα από κάνναβο: εφάπτονται και επικαλύπτονται, δημιουργώντας μικρές μεταβολές πυκνότητας. Η μετάβαση από τον έναν προσανατολισμό στον άλλο είναι το ουσιαστικό γεγονός της σύνθεσης. Η συνολική μορφή μοιάζει να περιστρέφεται χωρίς σταθερό περίγραμμα.

Το κέντρο παραμένει φωτεινότερο, όχι όμως εντελώς κενό. Καφέ γραμμές το διασχίζουν και σύντομα γαλάζια ή κιτρινωπά σημάδια αναδύονται μέσα στην πλέξη. Το λευκό λειτουργεί ως διάστημα ανάμεσα σε διαφορετικές πυκνότητες, όχι ως παράθυρο προς κάποιο φόντο. Αν οι γραμμές συνέκλιναν σε ένα σαφές σημείο, το έργο θα είχε γεωμετρικό επίκεντρο. Εδώ η σύγκλιση είναι διστακτική: το βλέμμα επιχειρεί να ορίσει ένα κέντρο και επιστρέφει στις περιοχές γύρω του.

Στο κάτω μισό οι δέσμες αποκτούν μεγαλύτερο βάρος. Αριστερά μια σειρά λοξών γραμμών κατεβαίνει προς την άκρη· δεξιά σχεδόν οριζόντιες γραμμές εναλλάσσονται με κατακόρυφα τμήματα που μοιάζουν να στάζουν. Η διαφορά των δύο περιοχών δημιουργεί πλάγια ένταση. Το μάτι δεν μπορεί να ακολουθήσει μία μόνο οικογένεια γραμμών σε ολόκληρη την εικόνα. Πρέπει να αλλάζει κατεύθυνση επανειλημμένα, μετρώντας τα λευκά διαστήματα που κάθε περιοχή αφήνει ανοιχτά.

Κριτικές όψεις

Το κριτικό ερώτημα είναι πότε η επανάληψη γίνεται δομή. Κάθε ομάδα έχει έναν τοπικό κανόνα: γραμμές κοντινές μεταξύ τους και με παρόμοιο προσανατολισμό. Στο όριο με την επόμενη ομάδα ο κανόνας αλλάζει, και αυτή ακριβώς η μεταβολή σχηματίζει μια ευρύτερη μορφή. Η καταλογογραφική ονομασία περί συμβολής είναι εύστοχη επειδή περιγράφει ένα ορατό αποτέλεσμα: δύο ρυθμοί διασταυρώνονται και παράγουν μια τρίτη διάταξη. Δεν τεκμηριώνει αναφορά σε συγκεκριμένο φυσικό φαινόμενο ή προκαθορισμένο τύπο.

Η σύγκριση με το Partitura obliqua, υπογεγραμμένο το 1985, αναδεικνύει δύο χρήσεις της διαγωνίου. Στο Partitura obliqua μακριές έγχρωμες ζώνες κυλούν με σταθερή κλίση, σαν ένα ενιαίο ρεύμα να διασχίζει την επιφάνεια. Το Forma d’interferenza χωρίζει αυτή την αρχή σε περιοχές. Σε καθεμία μεταβάλλονται η γωνία και η πυκνότητα· το ρεύμα σταματά και ξαναρχίζει αλλού. Η χρονική εγγύτητα και ο ρόλος των γραμμών καθιστούν τη σύγκριση ουσιαστική, χωρίς να συγκροτούν εξελικτική ακολουθία.

Στο Il respiro fra i segni, χρονολογημένο το 1986, λίγες λοξές γραμμές αναδύονται από ένα σχεδόν λευκό πεδίο, αφήνοντας μεγάλες παύσεις. Εδώ οι γραμμές πολλαπλασιάζονται ώσπου σχηματίζουν σκούρες ζώνες, αλλά το λευκό συνεχίζει να τις διακόπτει. Και τα δύο έργα δίνουν σημασία στο διάστημα· διαφέρουν ως προς την ποσότητα των σημαδιών που χρειάζεται για να γίνει αισθητό. Το ένα απομονώνει μεμονωμένες τροχιές, το άλλο αφήνει ομάδες να ανταγωνίζονται για τον χώρο.

Και το Città in festa, από την ίδια χρονιά, χτίζει επιφάνεια με επικαλυπτόμενες μονάδες. Εκεί τις διασταυρώσεις δημιουργούν διαφανή ορθογώνια και ζωηρά χρώματα, εδώ στενές καφέ και μαύρες δέσμες σε ανοιχτόχρωμο πεδίο. Η αντιπαραβολή διαχωρίζει την αρχή από την εμφάνισή της: και στις δύο περιπτώσεις η μορφή προκύπτει από τη διασταύρωση, αλλά αλλάζει ο χρόνος της θέασης. Το Città in festa ανοίγεται σε φωτεινές χρωματικές επιφάνειες, ενώ το Forma d’interferenza απαιτεί παρακολούθηση πολλών γειτονικών γραμμών.

Η αρχειακή καταχώριση δεν διευκρινίζει τεχνική ή υπόστρωμα. Η φωτογραφία επιτρέπει να διακρίνουμε δέσμες διαφορετικού πάχους, πιο σκούρα σημεία και λεπτές γραμμές που μοιάζουν χαραγμένες, όχι όμως να καθορίσουμε με ακρίβεια τα εργαλεία ή τη σειρά εφαρμογής. Η αναφορά σε γραμμές και αποτελέσματα επικάλυψης βασίζεται στην παρατήρηση· η ανασύνθεση της υλικής διαδικασίας θα απαιτούσε εξέταση του πρωτοτύπου. Η διάκριση έχει σημασία, επειδή η φαινομενική γεωμετρία μπορεί να υποβάλει μια μηχανική μέθοδο που η ακανόνιστη μορφή των σημείων δεν επιβεβαιώνει.

Το χρώμα είναι περιορισμένο αλλά όχι απόν. Το καφέ πλησιάζει κατά τόπους το μαύρο και το κόκκινο· σε ορισμένες ζώνες εμφανίζονται μικρά γαλάζια και κίτρινα σημάδια. Αυτές οι μεταβολές δεν αφήνουν την πλέξη να γίνει απλή άσκηση σε άσπρο και μαύρο. Οι θερμοί τόνοι δίνουν βάρος σε κάποιες περιοχές, οι ψυχροί εισάγουν λεπτότερες αποκλίσεις. Το αποτέλεσμα είναι μια οπτική περιστροφή χωρίς σχεδιασμένη σπείρα. Οι διαφορές τονικής αξίας και κατεύθυνσης υποβάλλουν την κίνηση.

Αποτίμηση

Το Forma d’interferenza πείθει με την ακρίβεια της αστάθειάς του. Οι δέσμες είναι αρκετά κανονικές ώστε να αναγνωρίζεται μια τοπική τάξη, αλλά αρκετά διαφορετικές ώστε να εμποδίζουν μια μοναδική ανάγνωση του πεδίου. Η κεντρική μορφή δεν είναι κρυμμένο αντικείμενο· είναι το προσωρινό αποτέλεσμα της διασταύρωσης των ομάδων. Κάθε φορά που το μάτι προκρίνει μια κατεύθυνση, μια άλλη περιοχή την αναιρεί. Αυτή η αντίσταση παρατείνει τη θέαση πέρα από ό,τι θα υπέθετε κανείς από την απλότητα των μέσων.

Η σχεδόν τετράγωνη διάσταση τονίζει την απουσία προνομιακής κατεύθυνσης. Δεν υπάρχει μακριά πλευρά που να επιβάλλει οριζόντια ανάγνωση ούτε κατακόρυφος άξονας που να συγκεντρώνει όλες τις γραμμές. Οι ομάδες ισορροπούν ασύμμετρα και το λευκό που μένει ανάμεσά τους εμποδίζει τον πλήρη κορεσμό. Έτσι το έργο βρίσκει ένα κινητό σημείο ισορροπίας: μοιάζει διαρκώς έτοιμο να ανασυνταχθεί, όμως κάθε απόπειρα να σταθεροποιηθεί γεννά μια νέα διαδρομή του βλέμματος.

Στο σύνολο των έργων του 1986, αυτή η εργασία δείχνει μια διερεύνηση του σημείου που μπορεί με την ίδια χειρονομία να συγκροτεί και να διαλύει τη μορφή. Ο αρχειακός τίτλος βοηθά να αναγνωριστεί η συμβολή των ρυθμών· δύναμη του έργου είναι η ακρίβεια με την οποία αυτή γίνεται ορατή. Οι δέσμες δεν απεικονίζουν κίνηση έξω από την εικόνα. Την παράγουν την ώρα της θέασης, μέσα από λευκές παύσεις, χρωματικές αποκλίσεις και αλλαγές κλίσης.