Mappa e pelle: δύο πεδία σημείων και χρώματος

Κριτική ανάγνωση

Στο Mappa e pelle δύο πλατιά πεδία καταλαμβάνουν το κέντρο ενός ανοιχτόχρωμου υποστρώματος. Τα χωρίζει μια φωτεινή κάθετη ένωση που διασχίζουν κίτρινο, λευκό και μικρές πινελιές ματζέντα. Το αριστερό τμήμα είναι θερμότερο: ώχρα, καφέ και ροζ στηρίζουν ομόκεντρα τόξα και σκοτεινά πλέγματα. Το δεξί τείνει προς το μωβ και το γκρι, με ακολουθίες όρθιων μονάδων και πιο απλωμένες γραμμές. Η καταλογική εγγραφή αναφέρει διαστάσεις 70 × 50 εκατοστά, όχι όμως έτος ή τεχνική. Η ονομασία του Αρχείου παραπέμπει σε χάρτη και δέρμα, αλλά δεν τεκμηριώνει πραγματικό τόπο ή κυριολεκτική απεικόνιση σωματικής επιφάνειας.

Η κεντρική γραμμή δεν είναι απλώς όριο. Η φωτεινότητά της δημιουργεί παύση ανάμεσα στα τμήματα, ενώ μικρές κίτρινες και ματζέντα μεταβολές την κρατούν ορατή ακόμη κι εκεί όπου τα πεδία είναι ιδιαίτερα πυκνά. Η τομή συνεχίζεται πέρα από την πιο έντονα σημαδεμένη περιοχή και στρέφει την προσοχή στη σχέση των ορθογωνίων με το υπόστρωμα. Η σύνθεση δεν συγχωνεύει τις δύο περιοχές: αναγκάζει το βλέμμα να διασχίσει ένα διάστημα. Ωστόσο οι σκοτεινές διαδρομές μοιάζουν να πλησιάζουν τις πλευρές της ένωσης και να βρίσκουν στο άλλο μισό μια παραλλαγή του ρυθμού τους. Διαίρεση και συνέχεια ισχύουν ταυτόχρονα.

Αριστερά ένα μεγάλο τοξωτό σχήμα οργανώνει το πάνω και το κεντρικό μέρος. Κάτω και μέσα στο τόξο παρατάσσονται μικρά γωνιώδη όρθια στοιχεία, σχεδόν μια σειρά αφηρημένων παρουσιών. Οι λεπτομέρειες δεν επαρκούν για να ονομαστούν κτίρια ή άνθρωποι. Λειτουργούν ως χτύποι μέσα σε ένα ύφασμα καμπυλών που στενεύουν, ανοίγουν και αλλάζουν ένταση. Η ώχρα δίνει θερμότητα στο πεδίο, αλλά το μωβ και το καφέ τη διορθώνουν συνεχώς. Ούτε οι άκρες κλείνουν με γεωμετρική ακρίβεια: μικρές υπερβάσεις και ροές χρώματος αμφισβητούν το ορθογώνιο που δηλώνει η γενική διάταξη.

Το δεξί τμήμα επαναλαμβάνει τις όρθιες μονάδες σε μια μεσαία ζώνη, αλλά τις τοποθετεί ανάμεσα σε ψυχρότερες και σχετικά πιο ελεύθερες διαδρομές. Τα σκοτεινά κύματα αλλάζουν πάχος και κατεύθυνση· ορισμένα μοιάζουν να προχωρούν παράλληλα, άλλα παρεκκλίνουν γύρω από πυκνότερους πυρήνες. Το μωβ δεν είναι ομοιόμορφο: αναδύεται μέσα από ροζ, γκρι και σχεδόν μαύρες μεταβάσεις. Η χρωματική διαφορά από το αριστερό μισό επιτρέπει να διακρίνουμε αμέσως τα δύο πεδία, ενώ η συγγένεια των γραμμών τα κρατά σε σχέση. Είναι ένα δίπτυχο παραλλαγών, όχι δύο ανεξάρτητες εικόνες.

Στη φωτογραφία τα σκοτεινά περιγράμματα φαίνονται γυαλιστερά και ανάγλυφα. Η αντίδρασή τους στο φως ενισχύει την εντύπωση μιας ευαίσθητης επιφάνειας με αυλάκια ή ράχες, δεν επιτρέπει όμως να προσδιορίσουμε μια μη καταγεγραμμένη τεχνική. Η μεταφορά «δέρμα» στηρίζεται σε αυτή την απτική ποιότητα και στις ανωμαλίες· ο «χάρτης» στις διαδρομές και στη διαίρεση σε πεδία. Καμία μεταφορά δεν εξαντλεί όσα βλέπουμε. Από μακριά κυριαρχεί το ζεύγος θερμού και ψυχρού· από κοντά καθοριστικές γίνονται οι μονάδες, οι διασταυρώσεις και η πίεση των γραμμών.

Κριτικές πτυχές

Ο χάρτης οργανώνει τόπους μέσω ορίων και διαδρομών· το δέρμα καταγράφει ίχνη χωρίς κατ’ ανάγκην να τα ταξινομεί. Το έργο θέτει αυτές τις δύο ιδέες σε οπτική ένταση. Τα ορθογώνια και η ένωση υποδηλώνουν μια αναγνώσιμη δομή, ενώ τα κύματα και οι ξέφτιστες άκρες αρνούνται την απόλυτη ακρίβεια. Δεν πρέπει να αναζητούμε επαληθεύσιμες γεωγραφικές συντεταγμένες ή ανατομικά αποτυπώματα. Οι λέξεις του αρχειακού τίτλου είναι αποτελεσματικές επειδή προτείνουν δύο τρόπους θέασης της ίδιας επιφάνειας: να ακολουθήσουμε την κατασκευή της ή να αισθανθούμε την υλική αταξία της. Και οι δύο παραμένουν ανοιχτοί.

Η σύγκριση με το Il libro della luce αφορά τις διαστάσεις 70 × 50 εκατοστά, το ζεύγος επιφανειών και το δίκτυο διαδρομών που φαίνονται ανάγλυφες. Εκεί ένα καφεμαύρο υπόβαθρο κάνει τις ανοιχτόχρωμες, σχεδόν χρυσές γραμμές να λάμπουν· η παλέτα είναι πολύ συγκεντρωμένη και η κάθετη ένωση λεπτή. Το Mappa e pelle αντίθετα εισάγει ώχρα, ροζ, μωβ και γκρι και αφήνει πιο εμφανή τη διαφορά θερμοκρασίας ανάμεσα στα μισά. Οι όρθιες μονάδες της μεσαίας ζώνης ορίζουν εδώ και πιο ευδιάκριτες στάσεις. Οι συνθετικές επιλογές είναι συγγενικές αλλά όχι ίδιες· η απουσία καταγεγραμμένης χρονολογίας και στα δύο δεν επιτρέπει βέβαιη χρονική σειρά.

Το Cartografia emotiva μοιράζεται τη γλώσσα των διαδρομών και μια ωχρή κλίμακα πράσινου, μωβ, ροζ και ώχρας. Επιλέγει όμως ένα μόνο κάθετο πεδίο που διατρέχουν μεγάλα διακλαδιζόμενα λευκά κανάλια, αντί για δύο τμήματα χωρισμένα από ένωση. Στο Mappa e pelle η διαίρεση μένει σταθερή και η κίνηση περιορίζεται κυρίως στο αντίστοιχο μισό· στο άλλο έργο τα κανάλια τέμνουν το πεδίο σαν συνεχείς ανοίξεις. Η σύγκριση δείχνει ότι ένας παρόμοιος χαρτογραφικός συνειρμός μπορεί να γεννηθεί από αντίθετες δομές: ένα δίπτυχο πυκνών επιφανειών ή ένα δίκτυο φωτεινών δρόμων σε μία έγχρωμη έκταση.

Η εναλλαγή όρθιων μονάδων και κυματιστών γραμμών είναι μια δεύτερη κρίσιμη πτυχή. Οι μονάδες εισάγουν μετρήσιμα στοιχεία σε ένα πεδίο όπου πολλά σημάδια τείνουν να ρέουν χωρίς σταματημό. Αριστερά συγκεντρώνονται κάτω από το τόξο, δεξιά διασχίζουν μια πιο ψυχρή και ανοιχτή ζώνη. Η επανάληψή τους δημιουργεί συγγένεια ανάμεσα στα τμήματα, ενώ η διαφορετική τοποθέτηση εμποδίζει να γίνουν μηχανικό σχήμα. Το βλέμμα τις αναγνωρίζει και κατόπιν συγκρίνει το πλαίσιο γραμμών που περιβάλλει κάθε ομάδα. Η επανάληψη εδώ παράγει τη διαφορά αντί να την σβήνει.

Η φωτογραφημένη επιφάνεια προσκαλεί να πλησιάσουμε, αλλά πρέπει να σεβαστούμε τα όρια της ψηφιακής εικόνας. Αντανακλάσεις και φαινομενικά πάχη μπορεί να αλλάζουν με τον φωτισμό· η εγγραφή δεν διευκρινίζει αν πρόκειται για ζωγραφική, πρόσθετο ανάγλυφο ή άλλη διαδικασία. Ούτε οι ροές χρώματος αρκούν για την ανασύνθεση της σειράς εκτέλεσης. Ασφαλέστερο είναι να συζητούμε την αίσθηση βάθους και τη σχέση γυαλιστερών γραμμών και ματ πεδίων. Οι διαστάσεις επιτρέπουν να διαβαστούν αυτές οι διαφορές από κοντά, ενώ η σύνθεση παραμένει σαφής από μακριά χάρη στην ένωση και τη χρωματική αντίθεση.

Η βιογραφία του Augusto Oppo προσφέρει πλαίσιο για την έρευνά του πάνω στις επιφάνειες και το σημάδι, χωρίς να χρονολογεί το έργο ή να το συνδέει με τεκμηριωμένη προσωπική χαρτογραφία. Ο τίτλος αποτελεί ονομασία του Αρχείου, όχι άμεση μαρτυρία για την πρόθεση του καλλιτέχνη. Αυτό δεν μειώνει τη δύναμη των μεταφορών· επιτρέπει να χρησιμοποιηθούν με ακρίβεια, δοκιμαζόμενες απέναντι στα οπτικά δεδομένα. Το έργο δεν ζητά επιλογή ανάμεσα σε χάρτη και δέρμα· δείχνει πώς τάξη και υλική ευαισθησία συνυπάρχουν στην ίδια επιφάνεια.

Αποτίμηση

Το Mappa e pelle πετυχαίνει επειδή οργανώνει καθαρά μια πολύ κινητική ύλη. Τα δύο τμήματα διακρίνονται αμέσως από τη θερμοκρασία του χρώματος, αλλά το δίκτυο των σημαδιών και η επανάληψη των μονάδων δεν τα αφήνουν να χωριστούν εντελώς. Η φωτεινή ένωση γίνεται ενεργό στοιχείο: δεν ανήκει πλήρως σε κανένα μισό, ωστόσο μετρά και τα δύο. Από μακριά το έργο διαβάζεται ως δίπτυχο και, πλησιάζοντας, αποκαλύπτει πολλές μικρές παρεκκλίσεις. Η αντοχή του σε δύο κλίμακες στηρίζει το ενδιαφέρον του.

Η σπουδαιότερη οπτική αρετή βρίσκεται στον χειρισμό του ορίου. Το κεντρικό δηλώνεται· τα εξωτερικά είναι οδοντωτά· εκείνα ανάμεσα στις χρωματικές ζώνες και τις γραμμές μένουν διαπερατά. Έτσι η σύνθεση μιλά για διαχωρισμό χωρίς να σκληραίνει. Το θερμό αριστερά και το ψυχρό δεξιά δεν σχηματίζουν απλή αντίθεση, γιατί κάθε μισό φιλοξενεί ίχνη των τόνων του άλλου. Η χρωματική ποικιλία δίνει βάθος στις διαδρομές και αποτρέπει την επανάληψη από το να γίνει διακοσμητική. Κάθε νέα ματιά βρίσκει μια μικρή διόρθωση της πρώτης εντύπωσης.

Ανάμεσα στα έργα με σημαδεμένες δίπτυχες επιφάνειες, αυτό ξεχωρίζει χάρη στο εύρος του αριστερού τόξου, τη διπλή ακολουθία των όρθιων μονάδων και τον φωτεινό ρόλο της ένωσης. Ο αρχειακός τίτλος υποδηλώνει την εικόνα μιας ευαίσθητης επικράτειας, αλλά το αποτέλεσμα δεν εξαρτάται από ένα παγιωμένο σύμβολο. Είναι μια κατασκευή σχέσεων: ανάμεσα σε δύο πεδία, στη γραμμή και το χρώμα, στο σχήμα και το ακανόνιστο ίχνος. Η πιο διαρκής αξία προκύπτει από το ότι αυτές οι σχέσεις μένουν ενεργές χωρίς να καταλήγουν σε μία μορφή.