Geografia dell’abitare: ένα τοπίο από γραμμές

Κριτική ανάγνωση

Στο Geografia dell’abitare το τοπίο χτίζεται σχεδόν ολόκληρο με λεπτές μαύρες γραμμές σε λευκό και γκρίζο υπόβαθρο. Κατά μήκος ενός χαμηλού, κυματοειδούς ορίζοντα εμφανίζονται μικρά ορθογώνια και κατακόρυφες κατασκευές, πυκνότερα αριστερά και πιο μεμονωμένα στον δεξιό λόφο. Στη μεσαία ζώνη οι χαρακιές υποβάλλουν δρόμους, περιφράξεις και χωράφια· στο προσκήνιο τόξα, διαγώνιοι και πλέγματα ακολουθούν το έδαφος με μεγαλύτερο άνοιγμα. Πάνω από όλα αυτά ο ουρανός μένει φωτεινός και τον διασχίζουν μόνο λίγες χωριστές καμπύλες. Το δελτίο καταγράφει 25 × 18 εκ., αλλά όχι έτος ή τεχνική. Ο τίτλος είναι ονομασία του καταλόγου του Αρχείου και δεν προσδιορίζει συγκεκριμένο τόπο.

Η απόσταση γεννιέται από την πολύ προσεκτική κατανομή των σημείων. Τα μακρινά κτίσματα είναι μικροσκοπικά και κοντά μεταξύ τους, αρκετά ώστε να θυμίζουν οικισμό χωρίς να τον περιγράφουν λεπτομερώς. Αντίθετα, οι γραμμές του προσκηνίου είναι μακρύτερες, πιο λοξές και ανοιχτές· μερικές διασταυρώνονται σε δίχτυ, άλλες καμπυλώνουν σαν αυλάκια. Ανάμεσα στα δύο επίπεδα, μια λωρίδα σχεδόν οριζόντιων διαδρομών δίνει στο βλέμμα χρόνο να περάσει από το κοντινό στο μακρινό. Δεν υπάρχει προοπτική χτισμένη με γεωμετρική ακρίβεια. Το βάθος δίνεται κυρίως από την αλλαγή κλίμακας και πυκνότητας: πόσο χώρο καταλαμβάνει μια γραμμή και πώς συναντά τις άλλες.

Ο ορίζοντας δεν είναι μία μόνο γραμμή. Τα περιγράμματα των λόφων πλέκονται με μικρούς όγκους, υποχωρούν και επανεμφανίζονται, με μια πυκνότερη ομάδα προς τα αριστερά. Δεξιά, όπου τα κτίσματα μοιάζουν πιο απομονωμένα, το λευκό του υποβάθρου γίνεται πιο αισθητό. Αυτή η εναλλαγή εμποδίζει τον οικισμό να γίνει το μόνο κέντρο της εικόνας. Το τοπίο μοιάζει κατοικημένο, όμως η γη διατηρεί δική της γραφική ζωή. Οι γραμμές που τη διασχίζουν μπορεί να θυμίζουν δρόμους, αγροτικά όρια ή φράχτες· η φωτογραφία δεν επιτρέπει να καθοριστεί η λειτουργία καθεμιάς. Η σύνθεση αξιοποιεί αυτές τις αναλογίες για να κάνει τον χώρο πειστικό χωρίς να τον κλείνει σε πραγματικό χάρτη.

Ο ουρανός πιάνει μεγάλη, σχεδόν άδεια επιφάνεια, αλλά δεν είναι αδρανής. Οι λίγες λεπτές καμπύλες που αιωρούνται εκεί απαντούν στις γραμμές του εδάφους με πολύ βραδύτερο ρυθμό. Η σκοτεινότερη επάνω παρυφή συγκρατεί αυτή τη φωτεινή ζώνη, ενώ μικρές γκρίζες κηλίδες του υποβάθρου αποτρέπουν την εντύπωση άσπιλου χαρτιού. Η ισορροπία ανάμεσα στον αραιό ουρανό και την πυκνή γη είναι καθοριστική. Αν τα ίχνη κάλυπταν όλο το πεδίο με ίδια ένταση, το τοπίο θα έχανε την ανάσα του· αν ο ουρανός ήταν εντελώς κενός, το κάτω μέρος θα φαινόταν αποκομμένο. Οι εναέριες καμπύλες εγκαθιστούν μια διακριτική ηχώ ανάμεσα στις δύο ζώνες.

Το μικρό μέγεθος φανερώνει τη συμπύκνωση της σύλληψης. Στο προσκήνιο πολλές γραμμές πλησιάζουν αρκετά ώστε να σχηματίζουν σκοτεινές περιοχές, αλλά παραμένουν αναγνωρίσιμες ως χωριστές χειρονομίες. Μικρά κενά ανάμεσα στις διασταυρώσεις αφήνουν το λευκό να περάσει και δεν επιτρέπουν στο πλέγμα να γίνει ομοιόμορφη μάζα. Η εικόνα παρουσιάζει λοιπόν ένα τοπίο από διακοπές όσο και από χαράξεις. Κάθε γραμμή μοιάζει να συμμετέχει στον ορισμό ενός χωραφιού ή μιας απόστασης, χωρίς να διεκδικεί πλήρη τοπογραφική περιγραφή. Η ποιότητα του έργου βρίσκεται σε αυτή την οικονομία: λίγοι τύποι ίχνους, με ακριβή διαβάθμιση, αρκούν για να αναδυθεί μια γεωγραφία.

Κριτικές όψεις

Η λέξη «κατοίκηση» στον καταλογικό τίτλο θα μπορούσε να παρακινήσει μια αφήγηση για τη ζωή ενός χωριού. Η φωτογραφία όμως δεν δείχνει ανθρώπινες μορφές ή τεκμηριώσιμη πράξη. Πιο συγκρατημένα, η κατοίκηση αναγνωρίζεται στη σχέση των μικρών κτισμένων όγκων με τη γη που τη διασχίζουν γραμμές. Τα μακρινά σπίτια δεν κυριαρχούν στους λόφους· ακολουθούν το περίγραμμά τους. Οι διαδρομές του μεσαίου επιπέδου συνδέουν χωριστές ζώνες, ενώ τα πλέγματα του προσκηνίου υποβάλλουν χρήση του εδάφους χωρίς να την περιγράφουν. Η εικόνα κάνει ορατή μια σχέση παρουσίας και οργάνωσης, όχι συγκεκριμένη καθημερινή σκηνή.

Η σύγκριση με το Mare non disegnato, χρονολογημένο στο 1984, είναι χρήσιμη για το λεξιλόγιο του λευκού και του μαύρου. Κι εκεί μια πλατιά ζώνη ουρανού με λίγες καμπύλες γραμμές βρίσκεται πάνω από τοπίο φτιαγμένο με πυκνότερα ίχνη. Στο έργο του 1984, όμως, η γραμμή πυκνώνει σε μάζα αριστερά και σε μακρά γεωμετρική κατασκευή χαμηλά, ενώ δεξιά οι οριζόντιες γραμμές ανοίγουν έκταση. Το Geografia dell’abitare απλώνει μικρούς οικισμούς στον ορίζοντα και φέρνει τόξα και πλέγματα εδάφους μπροστά. Η συγγένεια αφορά το κενό και την ύφανση· το χωρικό θέμα και ο ρυθμός των γεμάτων περιοχών διαφέρουν.

Στο Il respiro della terra οι λόφοι αποκτούν γεμάτο όγκο, πλασμένο με γκρίζα, πράσινα και καφέ κάτω από στρογγυλεμένα σύννεφα. Το Geografia dell’abitare εγκαταλείπει σχεδόν πλήρως τη χρωματική μάζα και εμπιστεύεται το ανάγλυφο στη γραμμή. Η σύγκριση φωτίζει δύο δυνατότητες τοπίου στο σώμα έργων: μια πλαστική, που μεταδίδει το βάρος των υψωμάτων, και μια γραφική, που χτίζει αποστάσεις με διαδρομές και πλέγματα. Και στις δύο ο ορίζοντας είναι σύνθετος, αλλά εδώ το λευκό παραμένει πρωτεύον συστατικό του χώρου. Το δελτίο του έργου αυτού δεν καταγράφει χρονολογία, άρα η σύγκριση δεν μπορεί να γίνει βεβαιωμένη εξελικτική ακολουθία.

Η εντύπωση χάρτη προκύπτει από τις γραμμές που διαιρούν το προσκήνιο και από τις μεσαίες διαδρομές. Ωστόσο λείπει μια συνεπής θέα από ψηλά: τα κτίσματα φαίνονται ως μακρινά προφίλ, οι λόφοι υψώνονται στον ορίζοντα και ο ουρανός πιάνει μεγάλο μέρος. Η εικόνα κινείται ανάμεσα σε θέα και διάγραμμα χωρίς να συμπίπτει απολύτως με κανένα. Αυτή η αμφισημία ενισχύει τη συμμετοχή του θεατή, που ανασυνθέτει μια πιθανή περιοχή αλλά δεν μπορεί να τη μεταφράσει σε συντεταγμένες. Έτσι η γεωγραφία του τίτλου μένει εικαστική, ριζωμένη σε ορατές σχέσεις αλλά μη επαληθεύσιμη ως πραγματικός τόπος.

Δίπλα στην υπογραφή κάτω δεξιά, η φωτογραφία υψηλής ανάλυσης δείχνει τα ψηφία «82». Το δελτίο δεν σημειώνει έτος και αυτή η σύντομη επιγραφή από μόνη της δεν επιτρέπει να οριστεί ανεπιφύλακτα το 1982 ως επίσημη ημερομηνία απογραφής· χρειάζεται εξέταση του πρωτοτύπου και της τεκμηριωμένης ιστορίας του. Μπορεί να αναφερθεί αυτό που φαίνεται, με διάκριση ανάμεσα στην ανάγνωση της επιγραφής και την επίσημη χρονολόγηση. Ούτε το υλικό της γραμμής διευκρινίζεται: η λεπτότητά της δεν αρκεί για να προσδιορίσει το εργαλείο. Το σχόλιο μπορεί να είναι ακριβές για τη φορά των γραμμών, τη σχέση γεμάτων και κενών και τη θέση των μικρών όγκων, χωρίς να μετατρέπει εντυπώσεις από τη φωτογραφία σε απογραφικά δεδομένα.

Η βιογραφία του Αουγκούστο Όππο προσφέρει γενικό πλαίσιο για την καλλιτεχνική του πορεία, αλλά δεν επιτρέπει να ονομάσουμε το χωριό ή την ύπαιθρο που θυμίζει το σχέδιο. Κανένα τοπωνύμιο δεν υπάρχει στο δελτίο. Είναι επομένως ακριβέστερο να εξετάσουμε πώς το έργο δίνει μορφή στη σχέση κτισμένου και ανοιχτού: λίγα σπίτια ορίζουν ένα μακρινό κατώφλι, ενώ η γη μπροστά κρατά ένα ακανόνιστο, δυναμικό πλέγμα. Το τοπίο μοιάζει προσπελάσιμο, κι όμως δεν αποδίδεται με λεπτομέρεια αρκετή για να το διασχίσουμε πραγματικά. Η απόσταση ανάμεσα στην οικειότητα και την απροσδιοριστία είναι ουσιώδες μέρος της κριτικής του δύναμης.

Αποτίμηση

Το Geografia dell’abitare πείθει επειδή μετατρέπει ελαφρές γραμμές σε πολύπλευρο χώρο. Τα κτίσματα μόλις υποδεικνύονται, αλλά δίνουν μέτρο στους λόφους· το πλέγμα μπροστά είναι πυκνό, αλλά αφήνει το λευκό να αναπνεύσει· ο ουρανός είναι σχεδόν κενός, αλλά οι λίγες καμπύλες του κρατούν ενωμένο το πεδίο. Η σύνθεση στηρίζει συνεχή μετάβαση ανάμεσα στο κοντινό και το μακρινό. Ο θεατής αναγνωρίζει τοπίο χωρίς το έργο να βασίζεται σε συμβατική θέα ή εξαντλητική περιγραφή.

Ίσως η πιο πρωτότυπη ποιότητά του είναι η εναλλαγή λειτουργίας των γραμμών. Μια χαρακή μπορεί να μοιάζει με όριο χωραφιού και, μια στιγμή αργότερα, να λειτουργεί πρωτίστως ως γραφική κατεύθυνση. Τα τόξα μπροστά υποβάλλουν το σχήμα της γης ενώ κατανέμουν την προσοχή στην επιφάνεια. Αυτή η διπλή λειτουργία εμποδίζει την εικόνα να γίνει απλώς εικονογραφικό τοπογραφικό σχέδιο. Το τοπίο παραμένει ορατό, αλλά ο τρόπος κατασκευής του είναι εξίσου παρών. Πρόκειται για μελετημένη ελαφρότητα, όχι για σκαρίφημα που έμεινε ημιτελές.

Στο σώμα έργων, η σύγκριση με πληρέστερες θέες και άλλα γραμμικά τοπία αναδεικνύει τη συγκεκριμένη οικονομία της εικόνας. Η αρχειακή ονομασία υποβάλλει κατοικημένη περιοχή· η φωτογραφία στηρίζει αυτή την υπόθεση μέσω κτισμάτων, δρόμων και χωραφιών, χωρίς να εντοπίζει τον τόπο. Η κρίση οφείλει να μείνει σε αυτή την οπτική ακρίβεια και να κρατήσει ανοιχτό το ζήτημα της χρονολόγησης. Μέσα σε αυτά τα όρια το έργο δείχνει πώς η κατοίκηση μπορεί να εκφραστεί όχι με μια μορφή, αλλά με το ίχνος μιας διαρκούς σχέσης ανάμεσα σε ανθρώπινα σημάδια και την πορεία της γης.