Onda: μια λέξη που επανέρχεται στο μπλε

Κριτική ανάγνωση

Στο Onda η λέξη που δίνει τον τίτλο γίνεται και οπτικό υλικό. Αριστερά εμφανίζεται πολλές φορές με συνεχόμενο γραφικό χαρακτήρα, χαραγμένη με σκοτεινές γραμμές πάνω σε ανοιχτό γαλάζιο· κάποια γράμματα απλώνονται, άλλα καλύπτονται από τη διπλανή περιοχή και διαβάζονται μόνο εν μέρει. Δεξιά ανοίγει ένα μεγάλο, πιο έντονο μπλε πεδίο, το οποίο διασχίζουν λοξές πινελιές και ανάγλυφες κορυφές. Μικρά ανοιχτοπράσινα σχήματα κατανέμονται σε ακανόνιστες σειρές πάνω σε αυτή την υφή. Η σύνθεση έχει διαστάσεις 35 × 28 εκ. και χρονολογείται το 1986· η καρτέλα δεν διευκρινίζει την τεχνική. Ο τίτλος τεκμηριώνεται ως επιλογή του καλλιτέχνη, και η παρουσία του στην επιφάνεια τον καθιστά αχώριστο από την οργάνωση της εικόνας.

Ο διαχωρισμός αριστερού και δεξιού δεν είναι τέλεια γεωμετρική τομή. Η σκοτεινή περιοχή εισχωρεί στη γραφή, σκεπάζοντας τμήματα ορισμένων γραμμάτων· οι καμπύλες γραμμές της γραφής μοιάζουν με τη σειρά τους να συνεχίζονται κάτω ή κατά μήκος του μπλε ορίου. Ο αναγνώστης πρέπει να αποφασίσει πού τελειώνει η λέξη και πού αρχίζει η πινελιά. Αυτή η αβεβαιότητα κάνει τη γραφή να μοιάζει λιγότερο με επεξηγηματική λεζάντα και περισσότερο με ζωγραφική χειρονομία. Οι μεγάλες καμπύλες των γραμμάτων, ιδίως οι στρογγυλεμένες αρχές, διατηρούν αισθητή κίνηση ακόμη κι όταν η λέξη δεν ανασυντίθεται πλήρως. Ο τίτλος επανέρχεται, αλλά κάθε εμφάνιση έχει διαφορετικό μήκος και ορατότητα.

Το δεξί πεδίο χτίζεται με επάλληλες στρώσεις. Το μπλε περνά από ανοιχτές αποχρώσεις σε βαθιές, σχεδόν μαύρες σε κάποιες σχισμές· οι λοξές πινελιές κατεβαίνουν σε συγγενείς αλλά όχι ταυτόσημες κατευθύνσεις. Στις διακοπές τους προβάλλουν πράσινα σχήματα, άλλοτε αιχμηρά κι άλλοτε ωοειδή, σε ακολουθία που μοιάζει να αλλάζει βηματισμό από σειρά σε σειρά. Δεν είναι σαφώς αναγνωρίσιμα γράμματα. Απαντούν όμως στην επανάληψη της λέξης αριστερά: κι εδώ ένα στοιχείο επιστρέφει με μεταβολές μεγέθους, απόστασης και κλίσης. Η εικόνα χτίζει δύο ρυθμικές γλώσσες, μία ακόμη λεκτική και μία εμπιστευμένη στο χρώμα.

Η φωτογραφία δείχνει ανάγλυφα, μικρές ρωγμές και υπερυψωμένες άκρες στην μπλε επιφάνεια. Οι διαφορές αυτές κάνουν το φως να πέφτει άνισα. Ένα ίχνος μπορεί να φαίνεται φωτεινότερο λόγω της κατεύθυνσής του ή επειδή προεξέχει από το επίπεδο, ενώ το διπλανό μπλε κρατά σκιά. Η καρτέλα δεν καταγράφει υλικά· δεν χρειάζεται να αποδώσουμε κάθε αποτέλεσμα σε συγκεκριμένο εργαλείο. Το ορατό δεδομένο είναι ότι το κύμα δεν γεννιέται μόνο από το χρώμα. Είναι και κίνηση της επιφάνειας, διαδοχή κορυφών και παύσεων που συνοδεύει την επανάληψη της γραφής. Από κοντά το δεξί μέρος είναι λιγότερο ενιαίο απ’ όσο φαίνεται από μακριά.

Ένα εσωτερικό πλαίσιο σε γκριζοπράσινους τόνους περικλείει τα δύο μέρη και τα αφήνει να διαβαστούν ως ενότητα. Στο κάτω περιθώριο βρίσκονται υπογραφή και χρονολογία· πιο πάνω, τα όρια του μπλε πεδίου δεν είναι παντού εξίσου αιχμηρά. Το σκοτεινό ορθογώνιο υπερισχύει σε έκταση, όμως τα γράμματα αριστερά κρατούν το βλέμμα χάρη στην οικειότητα της λέξης. Το έργο ζει από αυτή την εναλλαγή: πρώτα διαβάζουμε, μετά κοιτάζουμε το μπλε, έπειτα επιστρέφουμε στα γράμματα αναζητώντας ανάλογο παλμό στα πράσινα σημάδια. Ο τίτλος δεν κλείνει την ερμηνεία σε θαλασσογραφία. Ονομάζει έναν ρυθμό που η ζωγραφική δοκιμάζει σε διαφορετικές μορφές.

Κριτικές όψεις

Η επαναλαμβανόμενη επιγραφή «onda» αποτελεί απτό τεκμήριο της σχέσης λέξης και εικόνας. Μια λέξη διαβάζεται ως μονάδα νοήματος, αλλά εδώ πρέπει επίσης να ακολουθήσουμε το μήκος των κάθετων γραμμών, το άνοιγμα των καμπυλών και τη φαινομενική πίεση της χάραξης. Το δεξί πεδίο κάνει την αντίστροφη κίνηση: παρουσιάζει μη λεκτικά σχήματα που το μάτι τείνει αυθόρμητα να διαβάζει ως σειρά. Οι δύο ζώνες δεν χωρίζονται εντελώς. Η γραφή απορροφάται εν μέρει από τη ζωγραφική, ενώ τα μικρά πράσινα σχήματα αποκτούν σχεδόν συλλαβικό ρυθμό χωρίς να γίνονται γράμματα. Αυτή η ανταλλαγή, περισσότερο από μια εικόνα νερού, δίνει στον τίτλο ακρίβεια.

Η σύγκριση με το Atlante del vedere, επίσης του 1986, φωτίζει την αξία της παραλλαγής. Εκεί είκοσι πλαίσια χωρισμένα από ανοιχτόχρωμες λωρίδες δείχνουν δίσκους, γραμμές, κηλίδες και πεδία μπλε, μοβ και πράσινου. Κάθε ενότητα είναι χωριστή και το πλέγμα επιτρέπει τη σύγκρισή τους μία προς μία. Στο Onda δεν υπάρχουν αυτόνομα πλαίσια: η επανάληψη κυλά μέσα σε δύο συνεχείς ζώνες. Οι λέξεις αλλάζουν μορφή ενώ το μπλε και τα πράσινα σημάδια επικαλύπτονται. Και τα δύο έργα ζητούν να δούμε διαφορές μέσα σε μια σειρά, αλλά το Atlante del vedere τις απομονώνει και τις τακτοποιεί, ενώ το Onda τις αφήνει να ρέουν σε πυκνότερη επιφάνεια.

Στο Orizzonte di vele, με χρονολογία 1986, μια μεγάλη κυματιστή γαλάζια ζώνη καταλαμβάνει το κάτω μέρος κάτω από γκρίζα λωρίδα με φωτεινά αιωρούμενα θραύσματα. Το μπλε οργανώνεται εκεί με διαγώνιες και τονικές μεταβολές που μπορούν να θυμίσουν θαλάσσια επιφάνεια. Το Onda συγκεντρώνει το μπλε σε μικρότερο ορθογώνιο και εισάγει τη γραμμένη λέξη ως συστατικό στοιχείο. Η συγγένεια αφορά τον ρυθμό των διαγωνίων και την ικανότητα του μπλε να υπαινίσσεται κίνηση· η διαφορά αφορά την οργάνωση του χώρου. Το Orizzonte di vele απλώνει μεγάλη συνεχή περιοχή, ενώ το Onda αντιπαραθέτει στην υφή του ένα λεκτικό περιθώριο που μας αναγκάζει να αλλάξουμε τρόπο θέασης.

Η επανάληψη δεν παράγει κανονική σειρά σαν τυπωμένο μοτίβο. Οι λέξεις επικαλύπτουν τα όρια της φωτεινής ζώνης, κάποιες μένουν ημιτελείς, και μια αρχική καμπύλη μπορεί να πιάνει πολύ περισσότερο χώρο από την επόμενη. Στο μπλε πεδίο τα πράσινα σχήματα δεν κρατούν πάντα ίδια κλίση ή ύψος. Αυτή η δυνατότητα μεταβολής εμποδίζει τη σύνθεση να γίνει απλό διάγραμμα της λέξης. Ένα κύμα είναι επιστροφή που αλλάζει· η εικόνα μεταφράζει αυτή την ιδέα μεταβάλλοντας τον ρυθμό κάθε επιστροφής. Η ανάγνωση στηρίζεται σε ορατά σημάδια, χωρίς να απαιτεί αναγνώριση φυσικών κυμάτων ή παραθαλάσσιου τόπου.

Το έτος 1986 τοποθετεί το έργο δίπλα σε άλλα όπου ο Oppo πειραματίζεται με χρωματικά πεδία και ακολουθίες, αλλά δεν τεκμηριώνει προπαρασκευαστική σχέση μαζί τους. Η βιογραφία του Augusto Oppo βοηθά να δούμε την ποικιλία του έργου του, όχι να εξηγήσουμε αυτή τη γραφή με ατεκμηρίωτο προσωπικό επεισόδιο. Ο τίτλος που επέλεξε ο καλλιτέχνης έχει διαφορετικό τεκμηριωτικό βάρος από τις ονομασίες που έδωσε το Αρχείο: επιβεβαιώνει τη λεκτική επιλογή του. Δεν επιτρέπει όμως να καθορίσουμε λογοτεχνική πηγή, συγκεκριμένο τοπίο ή ακριβή μουσική πρόθεση. Το ενδιαφέρον βρίσκεται ήδη στο πώς μια πραγματική λέξη αλλάζει λειτουργία μέσα στη ζωγραφική.

Το μικρό μέγεθος ενισχύει την εμπειρία της κοντινής θέασης. Από απόσταση η διαίρεση σε δύο ζώνες και η κυριαρχία του μπλε είναι άμεσες· από κοντά εμφανίζονται οι άκρες των εξάρσεων, τα μεμονωμένα πράσινα σχήματα και τα σημεία όπου γράμμα χάνεται στη σκοτεινή μάζα. Έτσι το έργο προσφέρει μια γρήγορη και μια δεύτερη, βραδύτερη ανάγνωση. Δεν είναι απλή καλλιγραφική άσκηση, γιατί το μπλε καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος και επιβάλλει αυτόνομη παρουσία. Ούτε είναι καθαρή αφαίρεση, γιατί η λέξη επιστρέφει επίμονα. Ο χαρακτήρας του γεννιέται από την ένταση ανάμεσα στους δύο τρόπους παραγωγής ρυθμού.

Αποτίμηση

Το Onda μετατρέπει με επιτυχία έναν σύντομο τίτλο σε σύνθετη οπτική δομή. Η λέξη υπάρχει και αναγνωρίζεται, αλλά επαναλαμβάνεται ώσπου να χάσει τη λειτουργία ετικέτας· το μπλε πεδίο δεν την εικονογραφεί, τη συσχετίζει με άλλο σύστημα επιστροφών. Οι καμπύλες της γραφής, οι σκοτεινές διαγώνιοι και τα μικρά πράσινα σχήματα δημιουργούν διαφορετικές ταχύτητες σε περιορισμένο μέγεθος. Ο θεατής περνά από την ανάγνωση στην παρακολούθηση του χρώματος και επιστρέφει στη γραφή με νέα προσοχή. Αυτή η κινητικότητα του βλέμματος είναι το πιο πειστικό αποτέλεσμα.

Η δύναμη του έργου εξαρτάται και από την ορατή ύλη. Οι εξάρσεις διακόπτουν το μπλε, εμφανίζουν φωτεινές παύσεις και κάνουν κάθε επανάληψη λιγότερο ομοιόμορφη. Οι λέξεις στο φωτεινό φόντο δεν είναι τέλεια στοιχισμένες, και κάποιες χάνονται στο όριο με τη σκοτεινή ζώνη. Η σύνθεση αποφεύγει έτσι τόσο την ακαμψία μιας τακτικής σελίδας όσο και ενός πανομοιότυπα επαναλαμβανόμενου διακοσμητικού σχεδίου. Κρατά αναγνώσιμη τάξη χάρη στην απλή διαίρεση των πεδίων, αλλά επιτρέπει στη λεπτομέρεια να την τροποποιεί. Η λέξη του τίτλου γίνεται μορφή που ανανεώνεται μπροστά στο μάτι.

Στα έργα του 1986, η αντιπαραβολή με το Atlante del vedere και το Orizzonte di vele δείχνει την ιδιαίτερη επιλογή να συνυπάρξουν γραφή και μπλε επιφάνεια μέσα σε σαφή διαίρεση. Τα δύο συγγενικά έργα φωτίζουν αντίστοιχα τη σειριακή παραλλαγή και τη χρωματική έκταση· το Onda συγκεντρώνει και τα δύο ζητήματα σε μικρότερο, γλωσσικά σαφέστερο αντικείμενο. Δεν παριστάνει μόνο την κίνηση του νερού: ερευνά τι συμβαίνει σε μια λέξη όταν γράφεται πολλές φορές, καλύπτεται, κοιτάζεται και αντηχεί δίπλα στο χρώμα. Η ποιότητά του βρίσκεται στην ακρίβεια αυτής της εμπειρίας, πριν από κάθε συμβολική ερμηνεία.