Ceramiche da rivestimento: επτά μορφές μέσα στο πλέγμα

Κριτική ανάγνωση

Η καταχώριση του Ceramiche da rivestimento τεκμηριώνει ένα πάνελ που παραγγέλθηκε το 1970 για την πολυκατοικία στη via Diaz 5 στο Σάσσαρι και φέρει τις υπογραφές του Αουγκούστο Σαλβατόρε Όππο και του Ίταλο Μοτρόνι. Μια φωτογραφία στον χώρο το δείχνει ανάμεσα σε ξύλινες επενδύσεις και επιφάνειες διέλευσης, συνθήκη ουσιώδη για την ανάγνωσή του. Δεν είναι καμβάς κρεμασμένος σε ουδέτερο τοίχο: είναι εικόνα φτιαγμένη από 104 πλακίδια, οκτώ σε κάθε σειρά και δεκατρείς σειρές σε ύψος, προορισμένη να συναντά ανθρώπους που περνούν. Το λευκό βάθος και οι κανονικοί αρμοί συγκρατούν μια σύνθεση με επτά μορφές όμοιες με πουλιά. Το πλέγμα μένει ορατό χωρίς να κόβει την κίνηση των περιγραμμάτων που το διασχίζουν.

Επάνω αριστερά ένα μεγάλο πράσινο σώμα στηρίζει μια πλατιά, στρογγυλεμένη μπλε περιοχή. Ένα σκουρότερο, πιο συμπαγές κεφάλι αναδύεται προς το κέντρο. Απέναντί του απλώνεται μια γαλάζια μορφή με όρθιο λαιμό, μικρούς σκοτεινούς κύκλους γύρω από την κορυφή της και λευκά σημάδια στο στήθος. Η ουρά ανοίγει δεξιά σε γεωμετρικό μπλε σχήμα, διακοπτόμενο από τρία μικρά πράσινα στοιχεία. Αυτές οι δύο πρώτες παρουσίες δεν παρατάσσονται σαν απομονωμένα εμβλήματα: οι όγκοι τους καταλαμβάνουν περισσότερα πλακίδια, πλησιάζουν και αφήνουν ανάμεσά τους λευκά διαστήματα και τόνους ώχρας. Η σχέση συνεχούς περιγράμματος και χωρισμένης επιφάνειας κάνει αμέσως φανερή την κλίμακα σχεδιασμού του πάνελ.

Η μεσαία ζώνη αλλάζει τη θερμοκρασία του χρώματος. Μια κίτρινη και μαύρη μορφή καμπυλώνει προς τα αριστερά, ενώ μια άλλη, λεπτότερη και επίσης κίτρινη, καταλαμβάνει το κέντρο. Δεξιά ένα μεγάλο μαύρο σώμα διασχίζεται από φωτεινή κίτρινη περιοχή και καταλήγει σε σχεδόν ορθογώνια ουρά. Ορισμένες λεπτομέρειες θυμίζουν μάτια, ράμφη και φτερά· άλλες μένουν διακοσμητικά σημάδια δύσκολο να αποδοθούν σε ακριβή ανατομία. Η σύνθεση δεν επιζητεί ζωολογική ταξινόμηση. Χρησιμοποιεί μορφές αρκετά αναγνωρίσιμες ώστε να θυμίζουν καλημάνες ή μικρές κότες, αλλά και αρκετά ελεύθερες ώστε να γίνονται χρωματικός ρυθμός. Οι φιγούρες εναλλάσσουν μέγεθος, κλίση και πυκνότητα, εμποδίζοντας το πλέγμα να γίνει μονότονη σειρά ίδιων μονάδων.

Στο κάτω μέρος δύο φωτεινότερες παρουσίες χαλαρώνουν τη συγκέντρωση της μέσης ζώνης. Αριστερά μια μορφή με πράσινο και λευκό περίγραμμα λυγίζει τον λαιμό πάνω από σκούρο σώμα· δεξιά μένει μια πιο άυλη σιλουέτα, από πολύ απαλούς κίτρινους και γκρίζους τόνους. Η αντίθεση ανάμεσα σε αναγνωρίσιμο ζώο και σχεδόν διαλυμένο ίχνος αλλάζει τον χρόνο παρατήρησης. Από επάνω προς τα κάτω, η σκηνή περνά από σώματα καθαρά χρωματισμένα σε παρουσίες διαφανέστερες. Δεν είναι αφήγηση με αρχή και τέλος, αλλά μεταβολή της οπτικής έντασης. Η τελική λευκή λωρίδα, όπου φαίνονται υπογραφές και χρονολογία, δίνει στη σύνθεση μια παύση πριν από το φυσικό όριο της επένδυσης.

Οι κάθετοι και οριζόντιοι αρμοί τέμνουν κάθε μορφή χωρίς να διακόπτουν το συνολικό της περίγραμμα. Μια πράσινη καμπύλη μπορεί να αρχίζει σε ένα πλακίδιο, να αλλάζει ένταση στο επόμενο και να συνεχίζεται πέρα από μια σκούρα γραμμή. Έτσι το πλέγμα γίνεται μέρος της ανάγνωσης, όχι απλώς κατασκευαστική ανάγκη. Οι απαλά σβησμένες κηλίδες δεν γεμίζουν κάθε πλακίδιο ως την άκρη· συχνά αφήνουν λευκό γύρω από τις μορφές ώστε το υπόστρωμα να εξακολουθεί να αναπνέει. Στις κοντινές φωτογραφίες διακρίνονται διαφορές διαφάνειας και μικρές εσωτερικές υφές. Δεν είναι στολίδια που προστέθηκαν σε ολοκληρωμένο σχέδιο: βοηθούν την εικόνα να περάσει από την κλίμακα μίας μονάδας στην κλίμακα ολόκληρου του τοίχου.

Η καταχώριση δίνει πλακίδια 19 × 19 εκ. και υπολογισμένο συνολικό μέγεθος 152 × 247 εκ., χωρίς τους αρμούς. Το υλικό δηλώνεται ως γυαλί ή κεραμικό, ενώ η περιγραφή μιλά για υαλοκεραμικό· η καταλογική διατύπωση διατηρεί έτσι επιφύλαξη ως προς την τεχνική ταξινόμηση. Η φωτογραφημένη υπογραφή φέρει και τα δύο ονόματα, A. Oppo και I. Motroni, και έπειτα το 1970. Το Ceramiche da rivestimento είναι ονομασία του Αρχείου, όχι τεκμηριωμένος τίτλος που έδωσαν οι δημιουργοί. Τα δεδομένα αυτά αποτρέπουν δύο απλουστεύσεις: να αποδοθεί το έργο μόνο στον Όππο και να αντιμετωπιστεί το πάνελ σαν ζωγραφική σε καβαλέτο. Η συνεργασία, η μονάδα και η αρχιτεκτονική θέση θεμελιώνουν μαζί την ταυτότητά του.

Κριτικές πτυχές

Η θεματική σύγκριση με το Pesce volante δείχνει δύο διαφορετικούς τρόπους χειρισμού της ζωικής μορφής στο σύνολο των έργων. Το ψάρι, με ατεκμηρίωτη χρονολογία, συγκεντρώνει μπλε, μαύρα και θερμές ανταύγειες σε μία μάζα μπροστά σε γαλάζιο φόντο· το πάνελ της via Diaz αντίθετα απλώνει μορφές σαν πουλιά πάνω σε λευκό πλέγμα και αλλάζει χρώμα από ζώνη σε ζώνη. Η αναλογία δεν αφορά το ίδιο είδος ή την ίδια τεχνική. Αφορά την ελευθερία με την οποία μια ζωντανή μορφή γίνεται αφορμή να οργανωθούν χρωματικά πεδία, περιγράμματα και κίνηση. Εκεί όπου το Pesce volante συμπιέζει την ενέργεια σε ένα σώμα, ο Όππο και ο Μοτρόνι χτίζουν συλλογικό ρυθμό που οφείλει να λειτουργεί από την απόσταση του περαστικού.

Το Mosaico di luce, του 1984, προσφέρει σύγκριση για τη σχέση μονάδας και εικόνας. Το εσωτερικό του πεδίο διαρθρώνεται σε τρίγωνα και τετράπλευρα μέσα σε ζωγραφισμένο πλαίσιο· στο Ceramiche da rivestimento το πλέγμα δεν αναπαρίσταται απλώς, αλλά αντιστοιχεί στα φυσικά όρια των πλακιδίων. Επιπλέον, το πάνελ του 1970 αφήνει τα περιγράμματα των ζώων να διασχίζουν πολλές μονάδες, ενώ η σύνθεση του 1984 εμπιστεύεται μεγάλο μέρος του ρυθμού της στη γεωμετρική επανάληψη. Δεν είναι δύο φάσεις ενός σχεδίου. Η αντιπαραβολή φανερώνει ένα επαναλαμβανόμενο ερώτημα στην έρευνα του Όππο: πώς να ταχτοποιηθεί μια χωρισμένη επιφάνεια χωρίς να χαθεί η ζωντάνια των εσωτερικών χρωματικών διαφορών της.

Η εκτενής βιογραφία τεκμηριώνει τη σχέση του Όππο με τις εφαρμοσμένες τέχνες, τη γραφιστική και τον σχεδιασμό κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Το πάνελ του 1970 κάνει αυτή την ανοιχτότητα συγκεκριμένη σε κατοικημένο τόπο, με γνωστή παραγγελία και κοινή υπογραφή. Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν να χωριστεί η εκτελεστική συμβολή του Όππο από εκείνη του Μοτρόνι, ούτε να ανασυσταθεί όλη η διαδικασία παραγωγής. Είναι ορθότερο να αναλυθεί το κοινό αποτέλεσμα και η παρουσία του στον χώρο. Η φωτογραφία του περιβάλλοντος δείχνει πώς η χρωματιστή επιφάνεια συνομιλεί με το ξύλινο περίβλημα και την είσοδο, δεν αποδεικνύει όμως ποια φωτεινή επίδραση είχε το πάνελ κατά την τοποθέτηση ή σε άλλες συνθήκες φωτισμού.

Η αναφορά σε χρωματιστές καλημάνες και μικρές κότες φέρνει την εικόνα κοντά σε σαρδηνιακό διακοσμητικό λεξιλόγιο, αλλά οι μορφές δεν περιορίζονται σε παράθεση σταθερού μοτίβου. Κάθε σώμα αλλάζει κλίμακα, χρώμα και βαθμό αναγνωρισιμότητας. Το πάνελ αποφεύγει έτσι την εντύπωση σχεδίου που επαναλήφθηκε μηχανικά σε 104 τεμάχια. Ακόμη και η λέξη «κεραμικά» στον αρχειακό τίτλο πρέπει να διαβαστεί μαζί με την επιφύλαξη της καταχώρισης για το υλικό. Η φωτογραφία επιτρέπει να παρατηρήσουμε γυαλιστερή, απαλά διαβαθμισμένη επιφάνεια από μονάδες, αλλά δεν αρκεί για να οριστούν με ακρίβεια η σύσταση και το ψήσιμο κάθε πλακιδίου. Κριτικά μετρά η σχέση αναγνωρίσιμων ζώων και αυτόνομων σημαδιών, αρχιτεκτονικής χρήσης και μορφολογικής αναζήτησης.

Αξιολόγηση

Η κύρια ποιότητα του πάνελ είναι ότι χρησιμοποιεί αυστηρό πλέγμα χωρίς να υποτάσσει τις μορφές στην επανάληψη. Από απόσταση ξεχωρίζουν επτά παρουσίες σε τρεις ζώνες: μπλε και πράσινα επάνω, κίτρινα και μαύρα στο κέντρο, ελαφρύτεροι τόνοι κάτω. Πλησιάζοντας, οι αρμοί γίνονται αναγνώσιμοι και δείχνουν πώς μια ουρά ή ένας λαιμός διασχίζει πολλές μονάδες. Το έργο διαθέτει έτσι δύο συμπληρωματικές οπτικές κλίμακες: την εικόνα που υποδέχεται όποιον εισέρχεται και την κατασκευή που φανερώνεται σε όποιον σταματά. Το διπλό αυτό επίπεδο ταιριάζει ιδιαίτερα σε επένδυση που συναντάται ξανά και ξανά στην καθημερινή ζωή του κτιρίου.

Αποτελεσματικές είναι και οι διαφορές ανάμεσα στα λευκά. Μερικά πλακίδια μένουν σχεδόν άδεια, άλλα σκεπάζονται από γκρίζο, κίτρινο ή πράσινο πέπλο· το βάθος δεν φαίνεται έτσι νεκρή επιφάνεια πίσω από τα ζώα. Οι απαλές διαβαθμίσεις φτιάχνουν περάσματα ανάμεσα στις σκούρες μορφές και τα φωτεινά όρια, ενώ τα μικρά εσωτερικά σημάδια κρατούν την προσοχή στα πυκνότερα σημεία. Η επάνω γαλάζια μορφή και η κεντρική μαύρη είναι ισχυρές σε μέγεθος και χρώμα, χωρίς να συνθλίβουν τις ελαφρύτερες παρουσίες. Το πάνελ ισορροπεί ανάμεσα στο έμβλημα και την παραλλαγή. Καμία σιλουέτα δεν χρειάζεται να κρατήσει μόνη της όλη την εικόνα: η κίνηση προκύπτει από τη διαδοχή και τη διαφορετική ένταση με την οποία αναδύονται στο πλέγμα.

Το Pesce volante δείχνει πόσο μια ζωική μορφή μπορεί να γίνει συμπαγής πυρήνας χρώματος· το Mosaico di luce δείχνει άλλη λύση για την οργάνωση μιας χωρισμένης επιφάνειας. Στο πάνελ της via Diaz οι δυνατότητες αυτές συναντιούνται σε συγκεκριμένη αρχιτεκτονική συνθήκη. Οι μορφές είναι αρκετά πλατιές ώστε να περνούν τα όρια των πλακιδίων, αλλά η θέση τους δεν κρύβει ποτέ τη φέρουσα δομή. Η κοινή υπογραφή με τον Μοτρόνι είναι ουσιώδες στοιχείο της αποτίμησης: η επιτυχία ανήκει στο κοινό έργο, όχι σε κάποιο υποθετικό τμήμα που θα μπορούσε να αποδοθεί χωριστά στον έναν ή στον άλλον. Το συνολικό αποτέλεσμα είναι συγχρόνως διακοσμητικό και σχεδιαστικό, με αναγνωσιμότητα που ζει ακόμη και στη φωτογραφία του περιβάλλοντος.

Στο έργο του Αουγκούστο Όππο, το Ceramiche da rivestimento αποτελεί ιδιαίτερα χειροπιαστή μαρτυρία της επέκτασης της τέχνης στον κοινόχρηστο χώρο. Η παραγγελία, ο τόπος, η χρονολογία, ο αριθμός των μονάδων και οι δύο υπογραφές είναι καταγεγραμμένα· η διατύπωση για το υλικό κρατά τεχνική επιφύλαξη. Οι φωτογραφίες επιτρέπουν να κρίνουμε τη σχέση πλέγματος και επτά μορφών, τη μετάβαση από τα αρχικά μπλε και πράσινα στα κίτρινα του κέντρου και την υποχώρηση της έντασης στην κάτω ζώνη. Το πάνελ πείθει επειδή ο περιορισμός της μονάδας γίνεται συνθετικό μέσο. Η εικόνα δεν σβήνει την αρχιτεκτονική που τη στηρίζει, ούτε υποβιβάζεται σε απλό τελείωμα τοίχου: προτείνει επαναλαμβανόμενη συνάντηση χρώματος, μορφής και καθημερινής πορείας.