Ανδρόγυνος κορμός: το σώμα ανάμεσα στο ίχνος και τη μορφή

Κριτική ανάγνωση

Η αρχειακή καταχώριση του Ανδρόγυνου κορμού διαθέτει ασυνήθιστα ακριβή τεκμηριωτική βάση για αυτό το σύνολο έργων. Στη φωτογραφημένη πίσω όψη διαβάζονται ο τίτλος, το όνομα του Αουγκούστο Όππο και οι διαστάσεις 50 × 70 εκ.· στην εμπρόσθια όψη βρίσκονται η υπογραφή και η χρονολογία «90», που παραπέμπει στο 1990. Η τεχνική καταγράφεται ως μεικτή, ενώ ο φορέας δεν τεκμηριώνεται. Η κάθετη σύνθεση παρουσιάζει μια κεντρική μάζα σε καφέ, μαύρο και γκριζογάλανο, αναγνώσιμη ως σώμα αλλά χωρίς συνεχή ανατομική περιφέρεια. Φωτεινές ζώνες στα πλάγια διακόπτουν το σκούρο φόντο και απομονώνουν μέρη της μορφής. Το έργο ζητεί να αναγνωρίσουμε έναν κορμό και συγχρόνως να δεχθούμε ότι τα μέρη του δεν συναρμολογούνται σε σταθερό πορτρέτο.

Η μορφή καταλαμβάνει σχεδόν όλο το ύψος. Πάνω, μια σκούρα περιοχή στενεύει και ύστερα απλώνεται πλευρικά, υποδηλώνοντας τη μετάβαση από τον λαιμό στους ώμους, χωρίς όμως το κεφάλι να ορίζεται ως πρόσωπο. Πιο κάτω, οι όγκοι γειτνιάζουν χωρίς κανονική ανατομική συμμετρία. Μια γκριζογάλανη περιοχή διασχίζει το κέντρο και συναντά θερμότερες καφέ επιφάνειες· δεξιά ένα φωτεινό οβάλ ξεχωρίζει μέσα σε σκούρο πεδίο. Το όριο του σώματος μετακινείται διαρκώς: αριστερά φαίνεται να προβάλλει μπροστά από το φόντο, δεξιά μια λευκή ζώνη κόβει απότομα τη μάζα. Αυτή η κινητικότητα εμποδίζει να διαβάσουμε την εικόνα ως ακαδημαϊκή σπουδή αναλογιών. Η σωματικότητα σχηματίζεται με την πρόσθεση επιπέδων, παύσεων και τριβών ανάμεσα στους τόνους.

Ένα πλέγμα καμπύλων γραμμών διασχίζει πολλούς όγκους. Ορισμένα ίχνη είναι ομόκεντρα, σαν κοντινοί κυματισμοί· άλλα προχωρούν σε σχεδόν παράλληλες δέσμες και διακόπτονται όταν συναντούν διαφορετική χρωματική επιφάνεια. Δεν χρησιμεύουν μόνο στην περιγραφή μυός, υφάσματος ή δέρματος. Δίνουν κατεύθυνση στην επιφάνεια και προκαλούν μια ταλάντωση ανάμεσα στο αντιληπτό ανάγλυφο και το γραφικό σημάδι. Κατά τόπους ένα τόξο φαίνεται να πλάθει όγκο, αλλού τον διαπερνά αδιαφορώντας για το όριό του. Το αποτέλεσμα είναι ιδιαίτερα έντονο στο κέντρο, όπου το γαλάζιο επικαλύπτει τα καφέ, και χαμηλότερα, όπου οι καμπύλες τυλίγουν στρογγυλεμένα σχήματα. Η φωτογραφία δείχνει αυτή τη διαστρωμάτωση, δεν επιτρέπει όμως να προσδιορίσουμε κάθε εργαλείο ή διαδικασία της μεικτής τεχνικής.

Ο τίτλος γραμμένος από τον ίδιο τον καλλιτέχνη κατευθύνει την ερμηνεία χωρίς να την κλείνει. Ο «κορμός» δηλώνει μέρος του σώματος και αποκλείει την αξίωση ενός πλήρους πορτρέτου· το «ανδρόγυνος» ανοίγει τη μορφή σε χαρακτηριστικά που δεν ανάγονται σε μία σαφή έμφυλη ταυτότητα. Η εικόνα στηρίζει αυτή την ανοιχτότητα με την επικάλυψη των όγκων και την απουσία βέβαιων αφηγηματικών γνωρισμάτων. Θα ήταν υπερβολή να ταξινομήσουμε κάθε σχήμα ως ένδειξη συγκεκριμένου φύλου ή να αποδώσουμε στο έργο ατεκμηρίωτη βιογραφική ιστορία. Η αμφισημία του είναι πρώτα οπτική και έπειτα συμβολική: το σώμα είναι παρόν, αλλά η άρθρωσή του παραμένει μεταβλητή. Γι’ αυτό ο τίτλος στην πίσω όψη είναι πολύτιμος ως επιβεβαίωση μιας επιλογής του καλλιτέχνη· δεν αποτελεί υπόμνημα που ταυτοποιεί οριστικά κάθε ζωγραφισμένη λεπτομέρεια.

Τα φωτεινά πεδία στις άκρες αξίζουν προσοχή. Επάνω αριστερά και κατά μήκος των δύο πλευρών, σχεδόν λευκές ζώνες καλύπτονται από πυκνές οριζόντιες γραμμές. Δεν συγκροτούν αναγνωρίσιμο περιβάλλον, αλλά ασκούν πίεση στον κεντρικό καφέ κορμό. Όταν μια φωτεινή επιφάνεια εισχωρεί προς το κέντρο, η σιλουέτα μοιάζει να υποχωρεί· εκεί όπου η σκούρα μάζα σπρώχνεται προς τα έξω, ο κορμός επανέρχεται στο προσκήνιο. Αυτή η εναλλαγή στηρίζει την καθετότητα της σύνθεσης, δημιουργώντας ένταση ανάμεσα στη μορφή και στον χώρο αντί για απλή αντίθεση περιγραμμάτων. Το σώμα δεν απομονώνεται σε κενό φόντο: χτίζεται μαζί με τις επιφάνειες γύρω του. Και στο κάτω άκρο το πλέγμα παραμένει πυκνό, ώστε η μορφή να μη σταματά σε σταθερή βάση.

Η χρωματική κλίμακα είναι συγκρατημένη, όχι φτωχή. Τα καφέ κυμαίνονται από κοκκινωπό έως σχεδόν μαύρο, το γκριζογάλανο εισάγει μια ψυχρή θερμοκρασία και τα πλαϊνά λευκά προσφέρουν σημείο αναφοράς για το φως. Μικρές αντανακλάσεις και πιο ματ ζώνες στη φωτογραφία υποδηλώνουν διαφοροποιημένη επεξεργασία της επιφάνειας, χωρίς να δικαιολογούν διάγνωση υλικών πέρα από τη δηλωμένη μεικτή τεχνική. Η επιλογή των χρωμάτων ενισχύει τη φύση του θέματος: δεν υπάρχει ομοιόμορφος τόνος δέρματος για να συναγάγουμε ένα άτομο, ούτε περιγραφικό φόντο που να υποδεικνύει σκηνή. Η εικόνα συγκεντρώνεται σε μάζες, χαράξεις και διασταυρώσεις. Μπροστά σε αυτό το σώμα δεν ακολουθούμε εξωτερική ιστορία αλλά τη διαδικασία με την οποία μια μορφή εμφανίζεται, θρυμματίζεται και ανασυντίθεται κάτω από το βλέμμα.

Κριτικές όψεις

Στο Γυναικείο γυμνό του 1978 ο Όππο απλώνει ένα σώμα σε πλατιά διαγώνιο, με το πρόσωπο και τις καμπύλες του στήθους αναγνωρίσιμα μέσα σε σχεδόν γκρίζα παλέτα. Η μαύρη γραμμή ακολουθεί τα περιγράμματα, ενώ φωτεινές γραμμές διασχίζουν την περιοχή του σώματος. Ο Ανδρόγυνος κορμός συνεχίζει το ενδιαφέρον για μια μορφή φτιαγμένη από σημάδια και επιφάνειες, αλλά συμπιέζει το σώμα κάθετα και αφήνει μετέωρη την ανατομική του ταυτότητα. Ο τίτλος του γυμνού περιγράφει μια ευανάγνωστη μορφή· εκείνος του κορμού, τεκμηριωμένος στην πίσω όψη, εισάγει σκόπιμα ένα άνοιγμα. Η σύγκριση είναι χρήσιμη ακριβώς για τη διαφορά: η παρατήρηση του σώματος στο σύνολο αυτό δεν οδηγεί πάντα στην ίδια παραστατική σαφήνεια ούτε χρησιμοποιεί μία μόνο σχέση γραμμής και όγκου.

Το Πρόσωπο από γη παρουσιάζει ένα μεγάλο καφέ κεφάλι μπροστά από κόκκινα, μαύρα και φωτεινά περιγράμματα. Τα χαρακτηριστικά του προσώπου σχεδόν λείπουν· η σχέση κεντρικής μάζας και χρωματιστών άκρων υποδηλώνει ανθρώπινη παρουσία. Στον Ανδρόγυνο κορμό το πρόσωπο απουσιάζει, ενώ το κέντρο κινείται με οβάλ και ομόκεντρα μοτίβα, όμως το ζήτημα είναι συγγενικό: πώς αποκτά μια μορφή οπτική ταυτότητα όταν αμβλύνονται οι συνηθισμένες ενδείξεις αναγνώρισης; Η απάντηση διαφέρει. Στο πρόσωπο κυριαρχεί συμπαγής μάζα· στον κορμό τα στρώματα μοιάζουν να διαπερνούν και να αλλάζουν το ένα το άλλο. Ο τίτλος του δεύτερου έργου δεν επιτρέπει να μεταφέρουμε θέμα ανδρογυνίας στο πρώτο, του οποίου η καταχώριση δεν το τεκμηριώνει.

Στο Ουράνιο σώμα χαρακιές και καμπύλες γραμμές περνούν μέσα από γαλάζιες και πολύ ανοιχτές περιοχές, υποδηλώνοντας πολύ πιο αραιή σωματικότητα. Η επιφάνεια μοιάζει ανοιχτή, με μεγάλες φωτεινές παύσεις. Ο Ανδρόγυνος κορμός επιλέγει αντίθετα σκοτεινό, συμπαγή πυρήνα, όπου τα τοξωτά μοτίβα συγκεντρώνονται στο ίδιο το σώμα. Η σύγκριση αφορά τον τρόπο με τον οποίο ο Όππο αφήνει τη μορφή να αναδυθεί μέσα από σημάδια που δεν είναι συνήθη ανατομικά περιγράμματα. Στη μία περίπτωση η παρουσία μοιάζει να διαλύεται στο φως· στην άλλη τη βαραίνουν τα καφέ. Χωρίς τεκμηριωμένη χρονολογία για το Ουράνιο σώμα, δεν μπορούμε να ορίσουμε εξελικτική σειρά ανάμεσα στα δύο έργα. Οι εικόνες επιτρέπουν σύγκριση λύσεων, όχι μια χρονολογία επινοημένη από εντύπωση.

Η μαρτυρία στην πίσω όψη διακρίνει τον Ανδρόγυνο κορμό από πολλά έργα που ονομάστηκαν αργότερα για ανάγκες καταλογογράφησης. Η χειρόγραφη επιγραφή διασώζει τίτλο, δημιουργό και διαστάσεις, ενώ η υπογραφή και το «90» στην εμπρόσθια όψη στηρίζουν τη χρονολόγηση. Αυτό το τεκμηριωτικό σύνολο επιτρέπει τη χρήση της λέξης «ανδρόγυνος» ως μέρους της πρόθεσης που εξέφρασε ο καλλιτέχνης, χωρίς να ανάγουμε τον πίνακα σε εικονογράφηση μιας έννοιας. Η ακρίβεια της πηγής δεν σβήνει άλλα κενά: ο φορέας δεν τεκμηριώνεται και η καταχώριση δεν παρέχει συνθήκες εκτέλεσης, έκθεσης ή παραγγελίας. Μια υπεύθυνη ανάλυση εκτιμά όσα βεβαιώνουν το αντικείμενο και οι φωτογραφίες, διαχωρίζοντας τα ασφαλή δεδομένα από τις οπτικές ερμηνείες.

Αποτίμηση

Το ισχυρότερο αποτέλεσμα του έργου είναι η ικανότητά του να κάνει το σώμα παρόν χωρίς να το ακινητοποιεί σε ένα πρότυπο. Η κεντρική μάζα έχει βάρος και μέγεθος, αλλά τα μέρη της αλλάζουν ανάγνωση καθώς το βλέμμα ακολουθεί τα τόξα και τα πεδία χρώματος. Ένα οβάλ μπορεί να υποδηλώνει ανατομική λεπτομέρεια και αμέσως να γίνεται απλώς κέντρο γραφικής ενέργειας· μια γαλάζια ζώνη μπορεί να φαίνεται φως πάνω στη μορφή ή επίπεδο που τη διακόπτει. Αυτή η ταλάντωση δεν είναι μορφική αναποφασιστικότητα. Είναι η αρχή που ενώνει τίτλο και εικόνα: ο κορμός υπάρχει ακριβώς επειδή δεν ταυτίζεται με μονοσήμαντη ανατομική περιγραφή. Η πειθαρχία της κάθετης σύνθεσης δεν αφήνει την αμφισημία να γίνει διάχυση.

Η περιορισμένη παλέτα και τα λευκά στα πλάγια οδηγούν την προσοχή στη χαραγμένη επιφάνεια. Τα ομόκεντρα σημάδια δεν είναι διακόσμηση που προστέθηκε αφού έγινε η μορφή: συμμετέχουν στην κατασκευή της, πλάθοντας ορισμένους όγκους και αντιφάσκοντας με άλλους. Η οπτική τους ποιότητα βρίσκεται σε αυτόν τον διπλό ρόλο. Από μακριά διαβάζονται ως μεταβολές φωτός, από κοντά ως ρυθμικά ίχνη, σχεδόν γραφή χωρίς λέξεις. Η μεικτή τεχνική που αναγράφεται στην καταχώριση συνάδει με αυτή την ποικιλία, αλλά η εκτίμησή της δεν απαιτεί να επινοήσουμε συγκεκριμένα υλικά. Η αντίθεση θερμού και ψυχρού, ματ και φωτεινού, προσδίδει στο σώμα πολυπλοκότητα που ένα απλό περίγραμμα δεν θα πετύχαινε.

Ο τίτλος, οι διαστάσεις και η χρονολογία έχουν εδώ σπάνια στερεή τεκμηριωτική βάση και κάνουν την ανάγνωση ακριβέστερη. Το 1990 ο Όππο δεν προτείνει μια ουδέτερη μορφή προς ταξινόμηση: χτίζει έναν κορμό που κλονίζει την προσδοκία αμέσως αναγνωρίσιμης ταυτότητας. Η σύγκριση με το Γυναικείο γυμνό, το Πρόσωπο από γη και το Ουράνιο σώμα δείχνει διαφορετικούς βαθμούς αναγνωρισιμότητας του σώματος στο σύνολο έργων, χωρίς να τα μετατρέπει σε αναγκαία στάδια μιας γραμμικής ιστορίας. Ο Ανδρόγυνος κορμός βρίσκεται στο σημείο όπου η φυσική παρουσία και η αστάθεια της μορφής δένονται πιο στενά. Η αποτίμησή του είναι θετική ακριβώς επειδή ο τίτλος δεν κάνει τη δουλειά της εικόνας: η ζωγραφική έχει δική της ενέργεια, ορατή προτού καν γυρίσουμε το έργο και διαβάσουμε τα λόγια του καλλιτέχνη.